«Օտարերկրացիների մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի և հարակից օրենքների նախագծեր

Հարթակների միջոցով կացության կարգավիճակի ստացման հայտերի ներկայացումը, անհատ ձեռնարկատիրոջ գրանցման պահանջի վերացումը և հարթակների օպերատորների միջոցով պարզեցված հարկային հաշվառումը (Նախագծի հոդված 11) իսկապես նորարարական քաղաքականություն են տրանսպորտի և առաքման ոլորտների համար։ Մենք ողջունում ենք նախագծի հեղինակների մոտեցումը։

Այդուհանդերձ, նախագծի կիրառության շրջանակը խիստ սահմանափակ է։ Պարզեցված ընթացակարգը նախատեսված է բացառապես տրանսպորտի և առաքման ոլորտի հարթակային աշխատողների համար։ Նմանատիպ որևէ ընթացակարգ չի առաջարկվում ֆրիլանսերների (ինքնազբաղվածների), «թվային քոչվորների» (digital nomads) կամ հեռավար աշխատողների համար, որոնք ակնհայտորեն ավելի մեծ ավանդ ունեն Հայաստանի տնտեսության մեջ։

Երևանում բնակվող հեռավար աշխատող ֆրիլանսեր ՏՏ մասնագետը, օրինակ, վաստակում է ամսական մոտ 3,500 ԱՄՆ դոլար, ինչը 5-6 անգամ գերազանցում է առաքիչի եկամուտը (ամսական 119,000–330,000 ՀՀ դրամ)։ Գերմանական տնտեսական թիմի (German Economic Team) գնահատմամբ՝ շուրջ 28,000 տեղափոխված հեռավար աշխատողներ 2022 թվականին ապահովել են 162.8 միլիոն ԱՄՆ դոլարի սպառում (ՀՆԱ-ի 1.2%-ը)։ ՀՀ ֆինանսների նախարարությունը Հայաստանի ռեկորդային՝ 12.6% ՀՆԱ-ի աճի մինչև կեսը վերագրել է հենց այս տեղափոխված անձանց։

Հասկանալի է, որ Նախագծով սահմանված՝ «Օտարերկրացիների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 29.8-ում նկարագրված «հարթակ-հովանավոր» մոդելը (որտեղ Bolt-ը, Yandex-ը կամ նմանատիպ օպերատորները հայտ են ներկայացնում աշխատողի անունից) նախատեսված է Հայաստանում իրավաբանական ներկայացուցչություն ունեցող տեղական տրանսպորտային/առաքման հարթակների համար։ Այս մոդելը հնարավոր չէ նույնությամբ կիրառել այնպիսի հարթակների դեպքում, ինչպիսիք են Upwork-ը կամ Fiverr-ը, որոնք Հայաստանում չունեն իրավաբանական անձ և գործառնական առումով շահագրգռված չեն հանդես գալ որպես միգրացիոն հովանավորներ։

Ուստի, առաջարկում ենք միաժամանակ սահմանել հոդված 29.9, որը կնախատեսի ինքնուրույն դիմում ներկայացնելու հնարավորություն ֆրիլանսերների և հեռավար աշխատողների համար։ Այս դեպքում անհատը դիմում է անմիջապես Միասնական էլեկտրոնային հարթակի միջոցով՝ ներկայացնելով արտասահմանյան աղբյուրներից ստացվող եկամտի ապացույց (հարթակից քաղվածքներ, բանկային փոխանցումներ, պայմանագրեր և այլն) և բավարարելով եկամտի նվազագույն շեմի պահանջը։ Աշխարհում «թվային քոչվորների» վիզաների բոլոր ծրագրերն աշխատում են հենց այս սկզբունքով՝ դիմում է անհատը ինքնուրույն, ինչը լրացուցիչ պարտավորություններ չի առաջացնում օտարերկրյա հարթակների համար։ Հոդված 29.8-ի պարզեցված կարգավորումները (առանց ԱՁ գրանցման կացության ստացում, պարզեցված հարկային հաշվառում 15 օրվա ընթացքում, հարթակի կողմից հաստատված եկամտի հիմնավորում), կարծում ենք, որ պետք է կիրառվեն նաև նշված ինքնուրույն դիմումների մոդելի դեպքում։

Նախագծի 1-ին հոդվածով սահմանվող՝ «Օտարերկրացիների մասին» օրենքի հոդված 3-ում առաջարկվող «էլեկտրոնային միասնական հարթակ» սահմանումը հղում է կատարում միայն տրանսպորտային, բեռնափոխադրման և առաքման հարթակների օպերատորներին: Սա արհեստական նեղ սահմանում է միջազգային չափանիշների համեմատ, և կարծում ենք, որ ենթակա է վերանայման՝ հաշվի առնելով ԵՄ օրենսդրությանը մոտարկման Հայաստանի հանձնառությունը:

ԵՄ Հարթակային աշխատողների մասին դիրեկտիվը (2024/2831), որի կարգավորումները ԵՄ անդամ երկրները պարտավոր են ներդնել մինչև 2026թ. դեկտեմբերի 2-ը, տալիս է «հարթակային աշխատանքի» լայն սահմանում՝ ներառելով թե՛ առցանց (online), թե՛ որոշակի վայրում կատարվող աշխատանքը: Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը թվային աշխատանքային հարթակների սահմանման մեջ ներառում է ինչպես «տեղակայման վրա հիմնված», այնպես էլ «առցանց» հարթակները՝ ընդգրկելով այնպիսի ծառայություններ, ինչպիսիք են թարգմանությունը, տվյալների վերլուծությունը և ծրագրային ապահովման մշակումը Upwork-ի նմանությամբ հարթակների միջոցով: Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը կիրառում է նույն լայն շրջանակը:

Ազգային օրենսդրությունների մակարդակով.

• Պորտուգալիայի Աշխատանքային օրենսգրքի 12-Ա հոդվածը ներառում է աշխատանքը՝ անկախ նրանից, թե այն կատարվում է առցանց, թե որոշակի վայրում:
• Խորվաթիայի Աշխատանքային օրենքի 221.գ հոդվածը ներառում է «հեռավար» կամ «կոնկրետ վայրում» կատարվող աշխատանքը:
• Հնդկաստանի 2020 թ. Սոցիալական ապահովության օրենսգիրքը ներառում է մասնագիտական ծառայությունները, առողջապահությունը և «ցանկացած այլ ապրանքների կամ ծառայությունների մատուցման հարթակները»:

Միայն Իսպանիան (Rider Law) և Սինգապուրը (Platform Workers Act 2024) ունեն նեղ սահմանումներ, սակայն երկու երկրներն էլ ներկայումս գտնվում են ճնշման տակ՝ այդ շրջանակն ընդլայնելու նպատակով: Սույն նախագիծը Հայաստանին կդասի փոքրամասնություն կազմող այս երկրների շարքին՝ հակասելով ԵՄ/ԱՄԿ/ՏՀԶԿ հիմնական միտումներին:

Այսպիսով, առաջարկում ենք ընդլայնել նախագծի հոդված 1-ով նախատեսված «էլեկտրոնային հարթակ» սահմանումը՝ ներառելով այն հարթակները, որոնք կազմակերպում են ծառայությունների մատուցումը հեռավար՝ էլեկտրոնային եղանակով, և ոչ միայն տրանսպորտի/առաքման ոլորտում: Սա նաև կհամապատասխանի ԵՄ նշված դիրեկտիվի պահանջներին։

Նախագծով «Օտարերկրացիների մասին օրենքի» 15-րդ հոդվածի 1-ին մասում ավելացվում է ժամանակավոր կացության կարգավիճակի նոր հիմք («զ.2»)` բացառապես էլեկտրոնային հարթակների միջոցով ուղևորների ոչ կանոնավոր փոխադրման, բեռնափոխադրման և առաքման գործունեության համար: Առաջարկում ենք ավելացնել նաև ենթակետ այն օտարերկրյա քաղաքացիների համար, որոնք իրականացնում են հեռավար ֆրիլանս կամ մասնագիտական ծառայություններ, որոնք հավաստվում են թվային հարթակների վճարային քաղվածքներով կամ բանկային տվյալներով:

Ավելի քան 20 երկրների օրենքների համապարփակ ուսումնասիրությունը հաստատում է, որ որևէ երկիր չի ստեղծել պարզեցված վիզային ընթացակարգ բացառապես առաքիչների/վարորդների համար՝ միաժամանակ չառաջարկելով նմանատիպ ընթացակարգ հեռավար աշխատողների համար: «Թվային քոչվորների» վիզայի բոլոր ծրագրերը՝ Իսպանիայում, Խորվաթիայում, Պորտուգալիայում, Էստոնիայում, ԱՄԷ-ում, Թաիլանդում, Մալայզիայում, Ինդոնեզիայում և տասնյակ այլ երկրներում, թիրախավորում են ֆրիլանսերներին և այն հեռավար աշխատողներին, որոնք ունեն արտասահմանյան աղբյուրներից ստացվող եկամուտ: Այս ծրագրերը հաճախ բացառում են տեղական հարթակային աշխատանքը (առաքում, տաքսի), քանի որ առաքիչները սպասարկում են տեղական շուկան, մինչդեռ ֆրիլանսերները երկիր են բերում օտարերկրյա կապիտալ:

Հայաստանը կդառնա բացառիկ երկիր, որն արտոնություններ է տալիս ավելի ցածր եկամուտ և ցածր հարկային եկամուտներ ապահովող խմբին՝ միաժամանակ ոչինչ չառաջարկելով բարձր արժեք ստեղծող այն կատեգորիայի անձանց, որին առաջնահերթություն են տալիս մնացած բոլոր երկրները:

Առաջարկում ենք «Օտարերկրացիների մասին» օրենքի 15-րդ հոդվածի «զ.2» ենթակետին զուգահեռ ավելացնել նոր ենթակետ այն օտարերկրյա քաղաքացիների համար, որոնք մատուցում են հեռավար մասնագիտական ծառայություններ՝ սահմանելով եկամտի նվազագույն շեմ (օրինակ՝ ամսական 500,000 ՀՀ դրամ կամ համարժեք արտարժույթ), որը կհավաստվի հարթակների վճարային փաստաթղթերով կամ բանկային քաղվածքներով: Ի տարբերություն «զ.2» հիմքի, որտեղ գործընթացը նախաձեռնում է հարթակի օպերատորը, այս հիմքը պետք է հենվի անհատի կողմից էլեկտրոնային միասնական հարթակի միջոցով ներկայացված ինքնուրույն հայտի վրա՝ համահունչ «թվային քոչվորների» կացության կարգավիճակի զտացման համաշխարհային պրակտիկային:

Նախագծի 11-րդ հոդվածով նախատեսվող՝ «Օտարերկրացիների մասին» օրենքի հոդված 29.8-ը սահմանում է կացության կարգավիճակի պարզեցված ընթացակարգ, որտեղ հարթակի օպերատորը դիմում է ներկայացնում աշխատողի անունից, չի պահանջվում ԱՁ գրանցում, իսկ հարկային հաշվառումն իրականացվում է հարթակի միջնորդությամբ՝ 15 օրվա ընթացքում։ Այս հովանավորչական մոդելն աշխատում է տրանսպորտի և առաքման ոլորտում, քանի որ Yandex-ը և նմանատիպ օպերատորները Հայաստանում ունեն իրավաբանական ներկայացուցչություն ու ուղղակի շահագրգռվածություն՝ օրինականացնելու իրենց աշխատուժը, և կարող են պատասխանատվություն կրել խախտումների համար (Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքի առաջարկվող 201-րդ հոդվածի 5-րդ մաս)։

Սակայն այս մոդելը չի կարող աշխատել հեռավար ֆրիլանսերների դեպքում։ Upwork-ը, Fiverr-ը կամ Toptal-ը Հայաստանում չունեն իրավաբանական անձ, որևէ գործառնական շահագրգռվածություն չունեն անհատների կացության կարգավիճակի հարցում և հիմքեր չունեն ստանձնելու հովանավորի պատասխանատվություն։ Աշխարհի ավելի քան 50 «թվային քոչվորների» վիզայի ծրագրերում անհատը կացության կարգավիճակ ստանալու համար դիմում է անձամբ՝ ներկայացնելով եկամտի ապացույցներ և համապատասխանության այլ չափանիշներ։ Որևէ երկրի օրենսդրություն չի պահանջում, որ օտարերկրյա հարթակը հանդես գա որպես միգրացիոն միջնորդ հեռավար աշխատողների համար։

Այդուհանդերձ, նման հարթակ-հովանավորի բացակայությունը չպետք է պատճառ հանդիսանա հեռավար աշխատողներին պարզեցված ընթացակարգից զրկելու համար։ Ֆրիլանսեր ծրագրավորողը, օրինակ, որն այն մասնագետն է, որին ներգրավելուն է ուղղված «Բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի պետական աջակցության մասին» ՀՀ օրենքը, ներկայումս ստիպված է անցնել հետևյալ փուլերով. (1) գրանցվել որպես ԱՁ, (2) ստանալ ՀՎՀՀ և ընտրել հարկման համակարգը, (3) հիմնավորել տնտեսական գործունեությունը, (4) անցնել բժշկական հետազոտություն, (5) դիմել Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայություն (ամիսներ տևող հերթերով անցնելով) և (6) ամեն տարի երկարաձգել կարգավիճակը։ Ըստ UEATA-ի տվյալների՝ բարձր տեխնոլոգիական ոլորտի մեկ աշխատատեղը ստեղծում է 3-6 լրացուցիչ աշխատատեղ։ Հայաստանի ՏՏ ոլորտում զբաղված է 58,700 մարդ, իսկ 2024-ին շրջանառությունը կազմել է 2.3 միլիարդ ԱՄՆ դոլար։



Առաջարկում ենք սահմանել «Օտարերկրացիների մասին» ՀՀ օրենքում նոր հոդված 29.9, որը կնախատեսի ինքնուրույն դիմելու ընթացակարգ հեռավար աշխատողների և ֆրիլանսերների համար։ Կարծում ենք, որ անձը պետք է հնարավորություն ունենա դիմում ներկայացնելու անմիջապես Էլեկտրոնային միասնական հարթակի միջոցով՝ ներկայացնելով. ա) նվազագույն շեմը գերազանցող (օրինակ՝ ամսական 500,000 ՀՀ դրամ) արտասահմանյան աղբյուրներից ստացվող եկամտի ապացույց (հարթակի քաղվածքներ, բանկային փոխանցումներ կամ պայմանագրեր), բ) առողջության ապահովագրության առկայություն, գ) Հայաստանում բնակության հասցեի վերաբերյալ տվյալներ։

Կարծում ենք, որ սկզբնական կացության կարգավիճակի համար ԱՁ գրանցում չպետք է պահանջվի։ Հարկային հաշվառումը պետք է իրականացվի կացության կարգավիճակ ստանալուց հետո 15 օրվա ընթացքում՝ համահունչ Հոդված 29.8-ի ժամկետներին։ Այս մոդելը որևէ պարտավորություն չի դնի օտարերկրյա հարթակների վրա և կօգտագործի Էլեկտրոնային միասնական հարթակի նույն ենթակառուցվածքը, որը կառավարությունն արդեն իսկ ստեղծում է։

Կառավարության «Հայաստանի տնտեսական և ինստիտուցիոնալ վերափոխման դոկտրինը» (որոշում N 16-Լ, 2026թ. հունվարի 8) Հայաստանը դիրքավորում է որպես մրցունակ միջավայր օտարերկրյա բարձրակարգ մասնագետների և միջազգային ընկերությունների համար։

ՀՀ վարչապետն անձամբ է կոչ արել ներդնել «թվային քոչվորների» (digital nomad) վիզա։ 2026 թվականի հունվարի 8-ի կառավարության նիստում Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը «պետք է դառնա գրավիչ միջավայր օտարերկրյա մասնագետների, մասնավորապես՝ թվային քոչվորների համար» և հանձնարարեց «դիտարկել թվային քոչվորների համար հատուկ վիզային ռեժիմի ներդրման հարցը»։

Պետությունը մեծ ներդրումներ է կատարել տեխնոլոգիական կադրեր ներգրավելու համար, մասնավորապես՝ ՏՏ ոլորտի 1% հարկային ռեժիմը (2025-2031 թթ.), «Բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտի պետական աջակցության մասին» ՀՀ օրենքը (2025-ին հատկացվել է 8.76 մլրդ դրամ՝ օտարերկրյա տեխնոլոգիական աշխատողներ վարձելու համար), FAST հիմնադրամի «Generation AI» ծրագիրը, «Հայկական վիրտուալ կամուրջը», AWS-ի և Mistral AI-ի հետ համատեղ ստեղծված Արհեստական բանականության վիրտուալ ինստիտուտը և նախատեսվող 500 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ներդրումները ԱԲ ենթակառուցվածքներում։

Վարչապետի հայտարարությունից երեք ամիս անց շրջանառվող այս նախագիծը ներկայացնում է կառավարության առաջին՝ հարթակների միջոցով միջնորդավորված կացության պարզեցված ընթացակարգը, սակայն այն վերաբերում է բացառապես առաքիչներին։ Աշխարհի ավելի քան 50 երկրներ արդեն ստեղծել են «թվային քոչվորների» կացության կարգավիճակի ծրագրեր։ Հայաստանը, որն ակտիվորեն գովազդվում է որպես տեխնոլոգիական կենտրոն, դեռևս նրանց թվում չէ։



Առաջարկում ենք այս օրենսդրական փաթեթով կյանքի կոչել Վարչապետի վերոնշյալ հանձնարարականը։ էլեկտրոնային միասնական հարթակի ենթակառուցվածքը, որը ստեղծվում է տրանսպորտի/առաքման աշխատողների համար, նվազագույն հավելյալ ծախսերով կարող է սպասարկել նաև ֆրիլանսերներին և հեռավար աշխատողներին։ Առաջարկում ենք նախագծի հեղինակներին օրենսդրական այս փաթեթում ավելացնել ֆրիլանսերների/հեռավար աշխատողների՝ կացության կարգավիճակի համար ինքնուրույն դիմելու ընթացակարգը (առաջարկվող հոդված 29.9)։

Կարծում ենք, որ առաջարկվող տարբերակված վերաբերմունքը մտահոգություններ է առաջացնում ՀՀ Սահմանադրության 28-րդ և 29-րդ հոդվածների (հավասարություն և խտրականության արգելք), ինչպես նաև «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 8-րդ հոդվածի (համաչափություն) տեսանկյունից:

ՀՀ սահմանադրական դատարանը կիրառում է կառուցվածքային թեստ՝ գնահատելու համար իրավունքի խախտումը. (1) տարբերակված վերաբերմունք, (2) նմանատիպ իրավիճակներում գտնվող անձինք, (3) օբյեկտիվ հիմք և իրավաչափ նպատակ, (4) համաչափություն: Դատարանը բազմիցս անվավեր է ճանաչել այնպիսի կարգավորումներ, որոնք առանց օբյեկտիվ հիմնավորման բացառում են որոշակի ենթախմբերի միևնույն կատեգորիայի շրջանակներում (օրինակ՝ ՍԴՈ-1443՝ քննիչների կենսաթոշակային իրավունքների սահմանափակում, ՍԴՈ-1475՝ հաշմանդամության կենսաթոշակի ժամկետային սահմանափակումներ, ՍԴՈ-1438՝ ապացուցման բեռի խտրական բաշխում):

Թե՛ առաքիչները, թե՛ ֆրիլանսերները/հեռավար աշխատողները հարթակների միջոցով աշխատողներ են, որոնք ձգտում են ստանալ օրինական կացության կարգավիճակ: Երկու խմբի նկատմամբ էլ կարող է իրականացվել հարկային հաշվառում և համապատասխանության մոնիթորինգ: Եթե նրանք ունեն նույն իրավական կարգավիճակը կացության իրավունքի ձեռքբերման նպատակով, ապա պարզեցված ընթացակարգի տրամադրումը մեկին և մերժումը մյուսին պետք է ունենա ծանրակշիռ օբյեկտիվ հիմնավորում:

Նախագծի հիմնավորման մեջ բարեփոխումը ներկայացված է լայն համատեքստում՝ որպես «հարթակային տնտեսության» (platform economy) կարգավորում, թվայնացում և օտարերկրացիների ինտեգրում պաշտոնական տնտեսության մեջ: Նման լայն ձևակերպման պարագայում պարզեցված ընթացակարգի սահմանափակումը միայն մեկ ենթախմբով և նմանատիպ մյուս ենթախմբի (որը նույնպես վարձատրվող աշխատանք է կատարում թվային հարթակների միջոցով) բացառումը զուրկ է «օբյեկտիվ և ողջամիտ չափանիշներից», ինչը պահանջվում է Սահմանադրական դատարանի հավասարության դոկտրինով (տես՝ ՍԴՈ-1443, ՍԴՈ-1475):

Առաջարկում ենք ընդլայնել շրջանակը՝ ներառելով հարթակային աշխատանքն ընդհանրապես, այդ թվում՝ թվային հարթակների միջոցով մատուցվող հեռավար մասնագիտական ծառայությունները: Սա կվերացնի տարբերակված վերաբերմունքի հետ կապված մտահոգությունները և նախագիծը կհամապատասխանեցնի կառավարության կողմից որդեգրված «հարթակային տնտեսության» լայն հայեցակարգին: