«Օտարերկրացիների մասին» օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին» օրենքի և հարակից օրենքների նախագծեր

Սատարելով առաջարկվող մեխանիզմը՝ կարծում ենք, որ դրա կիրառության շրջանակը ավելի լայն պետք է լինի։

Հարթակների միջոցով կացության կարգավիճակի ստացման հայտերի ներկայացումը, անհատ ձեռնարկատիրոջ գրանցման պահանջի վերացումը և հարթակների օպերատորների միջոցով պարզեցված հարկային հաշվառումը (Նախագծի հոդված 11) իսկապես նորարարական քաղաքականություն են տրանսպորտի և առաքման ոլորտների համար։ Մենք ողջունում ենք նախագծի հեղինակների մոտեցումը։

Այդուհանդերձ, նախագծի կիրառության շրջանակը խիստ սահմանափակ է։ Պարզեցված ընթացակարգը նախատեսված է բացառապես տրանսպորտի և առաքման ոլորտի հարթակային աշխատողների համար։ Նմանատիպ որևէ ընթացակարգ չի առաջարկվում ֆրիլանսերների (ինքնազբաղվածների), «թվային քոչվորների» (digital nomads) կամ հեռավար աշխատողների համար, որոնք ակնհայտորեն ավելի մեծ ավանդ ունեն Հայաստանի տնտեսության մեջ։

Երևանում բնակվող հեռավար աշխատող ֆրիլանսեր ՏՏ մասնագետը, օրինակ, վաստակում է ամսական մոտ 3,500 ԱՄՆ դոլար, ինչը 5-6 անգամ գերազանցում է առաքիչի եկամուտը (ամսական 119,000–330,000 ՀՀ դրամ)։ Գերմանական տնտեսական թիմի (German Economic Team) գնահատմամբ՝ շուրջ 28,000 տեղափոխված հեռավար աշխատողներ 2022 թվականին ապահովել են 162.8 միլիոն ԱՄՆ դոլարի սպառում (ՀՆԱ-ի 1.2%-ը)։ ՀՀ ֆինանսների նախարարությունը Հայաստանի ռեկորդային՝ 12.6% ՀՆԱ-ի աճի մինչև կեսը վերագրել է հենց այս տեղափոխված անձանց։

Հասկանալի է, որ Նախագծով սահմանված՝ «Օտարերկրացիների մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 29.8-ում նկարագրված «հարթակ-հովանավոր» մոդելը (որտեղ Bolt-ը, Yandex-ը կամ նմանատիպ օպերատորները հայտ են ներկայացնում աշխատողի անունից) նախատեսված է Հայաստանում իրավաբանական ներկայացուցչություն ունեցող տեղական տրանսպորտային/առաքման հարթակների համար։ Այս մոդելը հնարավոր չէ նույնությամբ կիրառել այնպիսի հարթակների դեպքում, ինչպիսիք են Upwork-ը կամ Fiverr-ը, որոնք Հայաստանում չունեն իրավաբանական անձ և գործառնական առումով շահագրգռված չեն հանդես գալ որպես միգրացիոն հովանավորներ։

Ուստի, առաջարկում ենք միաժամանակ սահմանել հոդված 29.9, որը կնախատեսի ինքնուրույն դիմում ներկայացնելու հնարավորություն ֆրիլանսերների և հեռավար աշխատողների համար։ Այս դեպքում անհատը դիմում է անմիջապես Միասնական էլեկտրոնային հարթակի միջոցով՝ ներկայացնելով արտասահմանյան աղբյուրներից ստացվող եկամտի ապացույց (հարթակից քաղվածքներ, բանկային փոխանցումներ, պայմանագրեր և այլն) և բավարարելով եկամտի նվազագույն շեմի պահանջը։ Աշխարհում «թվային քոչվորների» վիզաների բոլոր ծրագրերն աշխատում են հենց այս սկզբունքով՝ դիմում է անհատը ինքնուրույն, ինչը լրացուցիչ պարտավորություններ չի առաջացնում օտարերկրյա հարթակների համար։ Հոդված 29.8-ի պարզեցված կարգավորումները (առանց ԱՁ գրանցման կացության ստացում, պարզեցված հարկային հաշվառում 15 օրվա ընթացքում, հարթակի կողմից հաստատված եկամտի հիմնավորում), կարծում ենք, որ պետք է կիրառվեն նաև նշված ինքնուրույն դիմումների մոդելի դեպքում։

Նախագծի 1-ին հոդվածով սահմանվող՝ «Օտարերկրացիների մասին» օրենքի հոդված 3-ում առաջարկվող «էլեկտրոնային միասնական հարթակ» սահմանումը հղում է կատարում միայն տրանսպորտային, բեռնափոխադրման և առաքման հարթակների օպերատորներին: Սա արհեստական նեղ սահմանում է միջազգային չափանիշների համեմատ, և կարծում ենք, որ ենթակա է վերանայման՝ հաշվի առնելով ԵՄ օրենսդրությանը մոտարկման Հայաստանի հանձնառությունը:

ԵՄ Հարթակային աշխատողների մասին դիրեկտիվը (2024/2831), որի կարգավորումները ԵՄ անդամ երկրները պարտավոր են ներդնել մինչև 2026թ. դեկտեմբերի 2-ը, տալիս է «հարթակային աշխատանքի» լայն սահմանում՝ ներառելով թե՛ առցանց (online), թե՛ որոշակի վայրում կատարվող աշխատանքը: Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը թվային աշխատանքային հարթակների սահմանման մեջ ներառում է ինչպես «տեղակայման վրա հիմնված», այնպես էլ «առցանց» հարթակները՝ ընդգրկելով այնպիսի ծառայություններ, ինչպիսիք են թարգմանությունը, տվյալների վերլուծությունը և ծրագրային ապահովման մշակումը Upwork-ի նմանությամբ հարթակների միջոցով: Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունը կիրառում է նույն լայն շրջանակը:

Ազգային օրենսդրությունների մակարդակով.

• Պորտուգալիայի Աշխատանքային օրենսգրքի 12-Ա հոդվածը ներառում է աշխատանքը՝ անկախ նրանից, թե այն կատարվում է առցանց, թե որոշակի վայրում:
• Խորվաթիայի Աշխատանքային օրենքի 221.գ հոդվածը ներառում է «հեռավար» կամ «կոնկրետ վայրում» կատարվող աշխատանքը:
• Հնդկաստանի 2020 թ. Սոցիալական ապահովության օրենսգիրքը ներառում է մասնագիտական ծառայությունները, առողջապահությունը և «ցանկացած այլ ապրանքների կամ ծառայությունների մատուցման հարթակները»:

Միայն Իսպանիան (Rider Law) և Սինգապուրը (Platform Workers Act 2024) ունեն նեղ սահմանումներ, սակայն երկու երկրներն էլ ներկայումս գտնվում են ճնշման տակ՝ այդ շրջանակն ընդլայնելու նպատակով: Սույն նախագիծը Հայաստանին կդասի փոքրամասնություն կազմող այս երկրների շարքին՝ հակասելով ԵՄ/ԱՄԿ/ՏՀԶԿ հիմնական միտումներին:

Այսպիսով, առաջարկում ենք ընդլայնել նախագծի հոդված 1-ով նախատեսված «էլեկտրոնային հարթակ» սահմանումը՝ ներառելով այն հարթակները, որոնք կազմակերպում են ծառայությունների մատուցումը հեռավար՝ էլեկտրոնային եղանակով, և ոչ միայն տրանսպորտի/առաքման ոլորտում: Սա նաև կհամապատասխանի ԵՄ նշված դիրեկտիվի պահանջներին։

Նախագծով «Օտարերկրացիների մասին օրենքի» 15-րդ հոդվածի 1-ին մասում ավելացվում է ժամանակավոր կացության կարգավիճակի նոր հիմք («զ.2»)` բացառապես էլեկտրոնային հարթակների միջոցով ուղևորների ոչ կանոնավոր փոխադրման, բեռնափոխադրման և առաքման գործունեության համար: Առաջարկում ենք ավելացնել նաև ենթակետ այն օտարերկրյա քաղաքացիների համար, որոնք իրականացնում են հեռավար ֆրիլանս կամ մասնագիտական ծառայություններ, որոնք հավաստվում են թվային հարթակների վճարային քաղվածքներով կամ բանկային տվյալներով:

Ավելի քան 20 երկրների օրենքների համապարփակ ուսումնասիրությունը հաստատում է, որ որևէ երկիր չի ստեղծել պարզեցված վիզային ընթացակարգ բացառապես առաքիչների/վարորդների համար՝ միաժամանակ չառաջարկելով նմանատիպ ընթացակարգ հեռավար աշխատողների համար: «Թվային քոչվորների» վիզայի բոլոր ծրագրերը՝ Իսպանիայում, Խորվաթիայում, Պորտուգալիայում, Էստոնիայում, ԱՄԷ-ում, Թաիլանդում, Մալայզիայում, Ինդոնեզիայում և տասնյակ այլ երկրներում, թիրախավորում են ֆրիլանսերներին և այն հեռավար աշխատողներին, որոնք ունեն արտասահմանյան աղբյուրներից ստացվող եկամուտ: Այս ծրագրերը հաճախ բացառում են տեղական հարթակային աշխատանքը (առաքում, տաքսի), քանի որ առաքիչները սպասարկում են տեղական շուկան, մինչդեռ ֆրիլանսերները երկիր են բերում օտարերկրյա կապիտալ:

Հայաստանը կդառնա բացառիկ երկիր, որն արտոնություններ է տալիս ավելի ցածր եկամուտ և ցածր հարկային եկամուտներ ապահովող խմբին՝ միաժամանակ ոչինչ չառաջարկելով բարձր արժեք ստեղծող այն կատեգորիայի անձանց, որին առաջնահերթություն են տալիս մնացած բոլոր երկրները:

Առաջարկում ենք «Օտարերկրացիների մասին» օրենքի 15-րդ հոդվածի «զ.2» ենթակետին զուգահեռ ավելացնել նոր ենթակետ այն օտարերկրյա քաղաքացիների համար, որոնք մատուցում են հեռավար մասնագիտական ծառայություններ՝ սահմանելով եկամտի նվազագույն շեմ (օրինակ՝ ամսական 500,000 ՀՀ դրամ կամ համարժեք արտարժույթ), որը կհավաստվի հարթակների վճարային փաստաթղթերով կամ բանկային քաղվածքներով: Ի տարբերություն «զ.2» հիմքի, որտեղ գործընթացը նախաձեռնում է հարթակի օպերատորը, այս հիմքը պետք է հենվի անհատի կողմից էլեկտրոնային միասնական հարթակի միջոցով ներկայացված ինքնուրույն հայտի վրա՝ համահունչ «թվային քոչվորների» կացության կարգավիճակի զտացման համաշխարհային պրակտիկային: