«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔՐԵԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ԵՎ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ՆԱԽԱԳԾԵՐ

ՀԻՄՆԱՎՈՐՈՒՄ

 «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔՐԵԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔՐԵԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ԵՎ «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ՆԱԽԱԳԾԵՐԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ

1.    Կարգավորման ենթակա խնդիրը.

«Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքում լրացումներ և փոփոխություն կատարելու մասին» «Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին» և «Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին» օրենքների նախագծերի (այսուհետ՝Նախագծեր) ընդունումը պայմանավորված է հարկերից խուսափելու հանցավոր համարվող արարքների դեպքում քրեական պատասխանատվության չափային (խոշոր և առանձնապես խոշոր) շեմերը վերանայելու, հարկային մարմնի կողմից ներկայացվող հաղորդումների հիմքով քրեական վարույթ նախաձեռնելու կարգը հստակեցնելու և հարկային մարմնի վարչական ակտի իրավական վիճակը քրեական պատասխանատվության առաջացման հետ կապելու անհրաժեշտությամբ։

2. Ընթացիկ իրավիճակը և իրավական ակտի ընդունման անհրաժեշտությունը

Գործող կարգավորումներով, մասնավորապես․

1) ՀՀ հարկային օրենսգրքի 344-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ կամերալ (ներքին) ուսումնասիրության նպատակն է հարկային մարմին ներկայացված հարկային հաշվարկների և հարկային մարմին ներկայացված տեղեկությունների ուսումնասիրության և վերլուծության միջոցով պարզել՝

1) հարկերի հաշվարկման ճշտությունը.

2) միևնույն հարկային հաշվարկում առկա համադրելի ցուցանիշների և տվյալների համապատասխանությունը.

3) նույն հարկ վճարողի կողմից հարկային մարմին ներկայացված՝ տարբեր հարկային հաշվարկների համադրելի ցուցանիշների ու տվյալների համապատասխանությունը.

4) հարկային հաշվարկներով և հարկային մարմին ներկայացված տեղեկությունների համեմատությամբ համադրելի ցուցանիշների ու տվյալների համապատասխանությունը.

5) հարկ վճարողի կողմից հարկման համակարգերի (այդ թվում՝ հատուկ) ընտրության համապատասխանությունը հարկային մարմնին հսկողության լիազորություններ վերապահող իրավական ակտերի պահանջներին.

6) հարկային մարմնին հսկողության լիազորություններ վերապահող իրավական ակտերի պահանջների հնարավոր խախտումները:

ՀՀ հարկային օրենսգրքի 349․1-ին հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ թեմատիկ ուսումնասիրության իրականացման համար հիմք կարող են հանդիսանալ հարկային մարմնի իրականացրած բացառապես կամերալ (ներքին) ուսումնասիրության՝ հաստատապես հայտնի հարկվող գործարքների վերաբերյալ արդյունքները, որոնց մասին հարկ վճարողը նախապես ծանուցվել է էլեկտրոնային ծանուցման եղանակով, սակայն ծանուցման օրվան հաջորդող 10 աշխատանքային օրվա ընթացքում հարկային մարմնի հաշվետվությունների ներկայացման էլեկտրոնային կառավարման համակարգի միջոցով հարկային հաշվարկներ (այդ թվում՝ ճշտված) կամ խախտումների առկայության վերաբերյալ հիմնավոր առարկություններ չի ներկայացրել:

Նույն հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ թեմատիկ ուսումնասիրություններն իրականացվում են Օրենսգրքի 343-րդ հոդվածի (Հարկային ուսումնասիրությունները) 6-րդ մասին համապատասխան տրված հանձնարարագրի հիման վրա, որը կարող է հրապարակվել ոչ ավելի, քան յուրաքանչյուր հարկային տարվա ընթացքում մեկ անգամ: Թեմատիկ ուսումնասիրության հանձնարարագրում, բացի Օրենսգրքի 343-րդ հոդվածի 6-րդ մասով սահմանված տվյալներից, պարտադիր նշվում են նաև՝

1) հարկային մարմնի իրականացրած կամերալ (ներքին) ուսումնասիրության արձանագրության համարը և ամսաթիվը, արձանագրության՝ հարկ վճարողին ծանուցման ամսաթիվը.

2) հարկային մարմնի իրականացրած կամերալ (ներքին) ուսումնասիրության արդյունքներին վերաբերելի՝ ուսումնասիրության ենթակա հաշվետու ժամանակաշրջանները: Ընդ որում, ուսումնասիրության հանձնարարագրում չեն կարող ընդգրկվել՝

ա. հարկային մարմնի իրականացրած կամերալ (ներքին) ուսումնասիրության արդյունքներին չվերաբերող հարկատեսակներ և հաշվետու ժամանակաշրջաններ,

բ. համալիր հարկային ստուգման ենթարկված հաշվետու ժամանակաշրջաններ,

գ. համալիր հարկային ստուգման ընթացքում գտնվող կամ տվյալ տարվա ստուգումների ծրագրում ներառված հարկ վճարողների մոտ ստուգման ենթակա հաշվետու ժամանակաշրջաններ,

դ. Օրենսգրքի 348-րդ հոդվածով (Միասնական հաշվին մուտքագրման ենթակա գումարների հիմնավորվածության ուսումնասիրությունը) սահմանված կարգով ուսումնասիրված հաշվետու ժամանակաշրջաններ:

ՀՀ հարկային օրենսգրքի 344-րդ հոդվածի 1-ին մասում գործող ձևակերպումը կամերալ (ներքին) ուսումնասիրության շրջանակը կապում է հարկ վճարողի կողմից հարկային մարմին ներկայացված հաշվարկների և տեղեկությունների հետ։ Գործնականում, սակայն, հարկային մարմնին կարող են հայտնի դառնալ այլ աղբյուրներից ստացված տվյալներ, որոնք ենթակա ենք ուսումնասիրության և վերլուծության։ Ներկայիս ձևակերպումը կարող է մեկնաբանվել սահմանափակող կերպով և ստեղծել իրավական անորոշություն։

Օրենսգրքի 349․1-րդ հոդվածի 1-ին մասում «հաստատապես հայտնի» եզրույթի հանումը նպատակ ունի բացառել իրավական անորոշությունը թեմատիկ ուսումնասիրության հիմքերի գնահատման հարցում։

Նույն հոդվածի 3-րդ մասում թեմատիկ ուսումնասիրության հանձնարարագրի հրապարակման տարեկան մեկ անգամ սահմանափակումը կարող է խոչընդոտել հարկային հսկողության արդյունավետ իրականացումը։

Ինչ վերաբերում է նույն մասի 2-րդ կետի «դ» ենթակետն ուժը կորցրած ճանաչելուն, ապա այն ուղղված է անհարկի սահմանափակման բացառմանը։

Այսպիսով, «Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում փոփոխություններ կատարելու մասին» նախագծի ընդունումը պայմանավորված է հարկային վարչարարության իրավական հստակության բարձրացման և հարկային հսկողության արդյունավետության ապահովման անհրաժեշտությամբ։

2) ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 173-րդ հոդվածով կարգավորվում են քրեական վարույթ նախաձեռնելու պարտականության հետ կապված հարաբերությունները, իսկ 179-րդ հոդվածով՝ քրեական վարույթ չնախաձեռնելու հետ կապված հարաբերությունները։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 179-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ այն դեպքում, երբ հաղորդումը չի համապատասխանում նույն օրենսգրքի 173-րդ հոդվածի 2-րդ և 3-րդ մասերով նախատեսված պայմաններին, քննիչը քրեական վարույթ նախաձեռնելու մասին արձանագրություն չի կազմում, որի վերաբերյալ հաղորդումն ստանալու պահից 24 ժամվա ընթացքում գրավոր տեղեկացնում է հսկող դատախազին՝ նշելով քրեական վարույթ չնախաձեռնելու հիմքը:

Գործնականում խնդիրներ են առաջանում այն դեպքերում, երբ հարկային մարմնի կողմից արձանագրված հանգամանքներին կարող է տրվել միայն ՀՀ քրեական օրենսգրքի 290-րդ հոդվածով նախատեսված արարքին համապատասխանելու նախնական իրավական գնահատական։ Նման իրավիճակներում քրեական վարույթի նախաձեռնումը հաճախ իրականացվում է վարչական ակտի վիճարկման կամ բողոքարկման ընթացակարգերը դեռևս չավարտված պայմաններում, ինչը հանգեցնում է վարչական և քրեական վարույթների զուգահեռ իրականացման, իրավական անորոշության, ուստի նույն նախագծով  առաջարկվում է սահմանել, որ եթե հաղորդումը վերաբերում է հարկային մարմնի վարչական ակտով արձանագրված հանգամանքներին, ապա քրեական վարույթ նախաձեռնելու պարտականությունն առաջանում է միայն այն դեպքում, երբ տվյալ վարչական ակտը մտել է օրինական ուժի մեջ և սպառվել են վարչական բողոքարկման ընթացակարգերը՝ անկախ դատական կարգով բողոքարկվելու հանգամանքից։

Նման կարգավորումը նպատակ է հետապնդում հարկային մարմնի կողմից ներկայացվող հանցանքի վերաբերյալ հաղորդումներում տեղ գտած հանգամանքների առավել ամբողջական և հիմնավոր ներկայացում` բացառելով այն դեպքերը, երբ հարկային մարմնի մի պաշտոնատար անձ վարչական ակտով ապացուցված է համարել որոշակի փաստական հանգամանքներ, բայց հետագայում այդ ակտի վիճարկման արդյունքում հարկային մարմնի բողոքարկման հանձնաժողովի կողմից այդ ճանաչվել է անվավեր կամ փոփոխվել են դրանում արտացոլված հանգամանքներն այն կերպ, որ այլևս բացառվել է վարչական ակտում տեղ գտած փաստերի կապակցությամբ հաղորդում ներկայացնելը:

Նկարագրված իրավիճակում վարչական բողոքարկման ընթացակարգը հանդիսանում է հարկային վեճի բնական և նախնական փուլը։ Հետևաբար` քանի դեռ չի ավարտվել այս նախնական փուլը, նպատակահարմար չէ ստեղծել այնպիսի նախադրյալներ, որոնք հիմք կլինեն դրան զուգահեռ ու նույն փաստերի կապակցությամբ քրեական վարույթներ իրականացնելուն:

Առաջարկվող կարգավորումը համահունչ է նաև ՀՀ հարկային օրենսգրում առաջարկվող փոփոխությունների հետ, քանի որ այդ փոփոխությունների հիմքում ընկած է հետևյալ միասնական տրամաբանությունը, ըստ որի` հարկային մարմինը ՀՀ քրեական օրենսգրքի 290-րդ հոդվածով նախատեսված արարքի առերևույթ հատկանիշներ հայտնաբերելու դեպքում պետք է սեփական գործիքակազմով և միջոցներով հավաստվի հայտնաբերված իրավախախտման հատկանիշների իսկության և հավաստիության մեջ, դրա` ՀՀ քրեական օրենսգրքի 290-րդ հոդվածով նախատեսված արարքի հատկանիշներին համապատասխանելուն, որից հետո միայն միջոցներ ձեռնարկի այդ փաստի վերաբերյալ հաղորդումներ ներկայացնելու կապակցությամբ:

Նույն նախագծով առաջարկվում է կարգավորել նաև այն իրավիճակները, երբ հարկային մարմնի կողմից բացահայտված հանգամանքները դեռևս վարչական ակտով չեն արձանագրվել։ Այս դեպքում քրեական վարույթ նախաձեռնելու պարտականությունն առաջանում է այն պարագայում, երբ հարկային մարմնի լիազորված պաշտոնատար անձի հաղորդմամբ հիմնավորվում է քրեական վարույթի անհապաղ նախաձեռնելու անհրաժեշտությունը՝ ապացույցների պահպանման, թվային տվյալների հայտնաբերման կամ անհետաձգելի ապացուցողական գործողությունների իրականացման նպատակով, և առկա է ողջամիտ կասկած, որ հապաղումը կարող է հանգեցնել ապացույցների կորստի, ոչնչացման կամ թաքցման։

Նշված կարգավորումը բացառություն է վերոգրյալ կարգավորումից: Նշված կարգավորմամբ առաջարկվում է կանոնակարգել այն դեպքերը, երբ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 290-րդ հոդվածով նախատեսված արարքի հատկանիշները ի հայտ կգան հարկային հսկողության այլ ընթացակարգերի շրջանակներում (օրինակ` օպերատիվ հետախուզական միջոցառումներ) և ենթադրյալ հանցանքի վերաբերյալ ապացույցների հավաքման և պահպանման համար անհրաժեշտ է քրեադատավարական գործիքակազմի կիրառություն: Ընդ որում` այդ անհրաժեշտության գնահատումն էլ իրականացվելու է այն սուբյեկտի կողմից, որին այդպիսի գործողություն իրականացնելու համար կլիազորի հարկային մարմնի ղեկավարը: Այսպիսով`  նշված կարագավորմամբ առաջարկվում է ներդնել համաչափության եռաստիճան թեստ. ա) իրավասու պաշտոնատար անձի հատուկ հավաստում, բ) ապացույցների կամ գաղտնիության պահպանման անհրաժեշտություն, գ) ողջամիտ կասկած ապացույցների կորստի մասին:  

3) ՀՀ քրեական օրենսգրքի 290-րդ հդվածի (Հարկերը, տուրքերը կամ այլ վճարներ չվճարելը) 4-րդ մասի համաձայն՝ նույն հոդվածում խոշոր չափ է համարվում 10 միլիոն Հայաստանի Հանրապետության դրամը գերազանցող գումարը, իսկ առանձնապես խոշոր չափ՝ 20 միլիոն Հայաստանի Հանրապետության դրամը գերազանցող գումարը:

«Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգրքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին» օրենքի նախագծի ընդունումը պայմանավորված է հարկային իրավախախտումների քրեականացման չափանիշների վերանայման և քրեական պատասխանատվության կիրառման համաչափության ապահովման անհրաժեշտությամբ՝ սահմանելով խոշոր չափ 25 միլիոն ՀՀ դրամ, իսկ առանձնապես խոշոր չափ՝ 50 միլիոն ՀՀ դրամ։

Այսպիսով նույն նախագծի նպատակն է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 290-րդ հոդվածով սահմանված «խոշոր» և «առանձնապես խոշոր» չափերի գումարային շեմերը բարձրացնել՝ վերանայելով այն նվազագույն չափը, որի գերազանցման դեպքում հարկերը, տուրքերը կամ այլ պարտադիր վճարները չվճարելը առաջացնում է քրեական պատասխանատվություն։ Նշված փոփոխությունների արդյունքում տեղի կունենա մասնակի ապաքրեականացում՝ հարկերից խուսափելու հանցավոր համարվող արարքների շրջանակի նեղացում:

3. Առաջարկվող կարգավորման բնույթը.

Հաշվի առնելով «Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի 34-րդ հոդվածի 2-րդ մասը, այն է՝ նորմատիվ իրավական ակտում փոփոխություն կամ լրացում կարող է կատարվել միայն նույն տեսակի և բնույթի նորմատիվ իրավական ակտով, մշակվել են նշված Նախագծերը:

       4. Նպատակը և ակնկալվող արդյունքը.

Նախագծերի ընդունման նպատակն է՝

1) բարձրացնել քրեական պատասխանատվության առաջացման գումարային շեմերը (խոշոր և առանձնապես խոշոր չափերը),

2) ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում սահմանել, որ հարկային մարմնի վարչական ակտով ձևավորված պարտավորության հիմքով քրեական վարույթ նախաձեռնվի միայն այն դեպքում, երբ վարչական բողոքարկման ընթացակարգերը սպառվել են և ակտը մտել է օրինական ուժի մեջ։ Նախատեսել բացառիկ դեպք, երբ վարչական ակտի բացակայությամբ քրեական վարույթ կարող է նախաձեռնվել միայն հարկային մարմնի լիազորված պաշտոնատար անձի հիմնավորված հաղորդման և ապացույցների կորստի վտանգի առկայության դեպքում,

3) ապահովել հարկային հսկողության իրականացման արդյունավետությունը։

5. «Կապը ռազմավարական փաստաթղթերի հետ. Հայաստանի վերափոխման ռազմավարություն 2050, Կառավարության 2021-2026թթ. ծրագիր, ոլորտային և/կամ այլ ռազմավարություններ».

                 Նախագծի ընդունումը բխում է ՀՀ պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի 2025 թվականի դեկտեմբերի 30-ի թիվ 1833-Լ հրամանի թիվ 2 հավելվածով հաստատված հարկային վարչարարության բարեփոխումների ռազմավարական ծրագրի Հարկային կարգապահության ամրապնդմանն ուղղված հարկային օրենսդրության կատարելագործում նպատակի 1․1․5 կետով նախատեսված «Հսկողական գործիքակազմի կատարելագործմանն, այդ թվում՝ հանրային հսկողության ուժեղացմանն ուղղված օրենսդրական փոփոխությունների վերաբերյալ առաջարկությունների ներկայացում» միջոցառումից։

        6. Պետական բյուջեի եկամուտներում և ծախսերում սպասվելիք փոփոխությունների վերաբերյալ.

Նախագծերի ընդունման կապակցությամբ պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի բյուջեում եկամուտների և ծախսերի ավելացում կամ նվազեցում չի նախատեսվում: