«ԱԶԴԱՐԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ՓՈՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ԵՎ ««ՈՍՏԻԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՈՒՄ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ՆԱԽԱԳԾԵՐ

2025 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Արդարադատության նախարարության կողմից Իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական կայքում հրապարակվել է «Ազդարարման համակարգի մասին» օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին» օրենքի նախագիծը (այսուհետ՝ Նախագիծ)։ Նշված նախագծով առաջարկվում են մի շարք փոփոխություններ, որոնց վերաբերյալ ստորև ներկայացնում ենք մեր դիտարկումներն ու առաջարկությունները։  

1.    Նախագծի 1-ին հոդվածում առաջարկվում է «Ազդարարման համակարգի մասին» օրենքի 1-ին հոդվածում «կազմակերպությունների» բառը փոխարինել «պետական հիմնարկների և կազմակերպությունների, հանրային նշանակության կազմակերպությունների և 250 և ավելի աշխատակից ունեցող մասնավոր ոլորտի կազմակերպությունների» բառերով։ Փաստորեն, նախատեսվում է ազդարարման պահանջները տարածել միայն 250 և ավելի աշխատակից ունեցող (այսինքն՝ միայն խոշոր) կազմակերպությունների վրա, մինչդեռ միջազգային ստանդարտների համաձայն պարտադիր է առնվազն 50 և ավելի աշխատող ունեցող կազմակերպություններում ունենալ ներքին ազդարարման գործող մեխանիզմներ և ազդարարման հարցերով պատասխանատու անձ կամ առանձին միավոր։[1] Հաշվի առնելով, որ Հայաստանում ներկա պահին նույնիսկ խոշոր կազմակերպությունների պարագայում խնդրահարույց է ազդարարման համակարգերի լիարժեք գործարկումը և դրա նկատմամբ պետական հսկողությունը, թերևս կարելի է առաջնորդվել մասնավոր հատվածին վերաբերելի պահանջները փուլային մոտեցմամբ ներդնելու մոտեցմամբ՝ ապագայում համակարգը կայացնելու և ազդարարման մեխանիզմների շրջանակն ընդլայնելու ու մշակույթը տարածելու ակնկալիքով։

Միաժամանակ, տրամաբանական է ակնկալել, որ մասնավոր հատվածն առաջնորդվի իր ոլորտի համար սահմանված բարեվարքության պահանջներով։ 2024 թվականի հուլիսի 30-ին ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարի թիվ 1955-Ն հրամանով ընդունվել է «Հայաստանի Հանրապետության կորպորատիվ կառավարման կանոնագիրքը», ի թիվս բարեվարքության խրախուսման այլ հարցերի, նախատեսվել են նաև ազդարարման քաղաքականություն, ընթացակարգեր ու կառուցակարգեր ունենալու վերաբերյալ կարգավորումներ, հաշվետվողականություն։ Սակայն պետք է նշել, որ այս կանոնագիրքը մասնավոր ձեռնարկությունների համար չունի պարտադիր բնույթ, իսկ պետությունը որևէ կերպ չի խթանում, որպեսզի կազմակերպություններն իրենց գործունեությունը կազմակերպեն տվյալ կանոնագրքով սահմանված սկզբունքներով ու կանոններով։ Պետության կողմից որոշակի խրախուսական միջոցների սահմանումը առանցքային դեր ունի մասնավոր կազմակերպությունների կողմից կանոնագրքով սահմանված կանոնների, այդ թվում՝ ազդարարման մեխանիզմների ներդրման առումով, ընդ որում՝ ոչ իմպերատիվ, այլ կամավոր եղանակով, ինչը համապատասխանաբար կամրապնդի մասնավոր հատվածի, ինչպես նաև մասնավոր-պետություն հարաբերությունների բարեվարքությունը և կբերի մշակույթի փոփոխության։

Առաջարկ

• Պետություն-բիզնես հարաբերությունները (առնվազն՝ հանրային գնումները կամ այլ պայմանագրային հարաբերությունները) կարգավորող օրենքներում նախատեսել «Հայաստանի Հանրապետության կորպորատիվ կառավարման կանոնագիրքն» ընդունելու և դրա համապատասխան գործելու պարտադիր պահանջ։  

[1] Transparency International, Assessing Whistleblowing Legislation, Methodology and guidelines for assessment

against the EU Directive and best practice, 2020,

https://images.transparencycdn.org/images/2020_Toolkit_AssessingWhistleblowingLegislation_EN.pdf;

Transparency International, A Best Practice Guide for Whistleblowing Legislation,

https://www.transparency.org/en/publications/best-practice-guide-for-whistleblowing-legislation  

1.    Նախագծի 2-րդ հոդվածում առաջարկվում է «Ազդարարման համակարգի մասին» օրենքի 2-րդ հոդվածում փոփոխության ենթարկել «ազդարար» հասկացությունը, սահմանելով՝ «ազդարար՝ ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ, որը սույն օրենքով նախատեսված կարգով բարեխղճորեն հաղորդում է տեղեկություններ կոռուպցիոն բնույթի դեպքի կամ փողերի լվացման կամ ահաբեկչական գործունեության ֆինանսավորման կամ շահերի բախման կամ վարքագծի կանոնների կամ անհամատեղելիության պահանջների կամ այլ սահմանափակումների կամ հայտարարագրման հետ կապված խախտման կամ հանրային շահերին ուղղված այլ վնասի կամ դրանց սպառնալիքի վերաբերյալ` կապված այն պաշտոնատար անձի, մարմնի, կազմակերպության կամ կազմակերպության աշխատակցի հետ, որոնց հետ նա գտնվում կամ գտնվել է աշխատանքային կամ քաղաքացիաիրավական կամ վարչաիրավական կամ այլ հարաբերությունների մեջ, կամ որին դիմել է ծառայությունների մատուցման նպատակով, կամ որը սխալմամբ ընկալվել է որպես ազդարար: Անձը համարվում է սխալմամբ ընկալվող ազդարար, եթե նա չազդարարելով ընկալվել է որպես ազդարար այլ անձանց կողմից, կամ որի հանդեպ կիրառվել են վնասակար գործողություններ»։ «Այլ հարաբերությունների մեջ» գտնվելու ձևակերպումը անորոշ է և հնարավորություն է տալիս երկակի մեկնաբանության։ Ազդարարումը ստացող մարմիններին տալիս է լայն հայեցողություն, իսկ ազդարարներին՝ որոշակիության պակաս, թե արդյոք նրանց վրա կտարածվի պաշտպանությունը, թե՝ ոչ, ինչը հատկապես, խնդրահարույց կարող է լինել պայմանագրային հարաբերություններից դուրս գտնվող ազդարարման համար, օրինակ՝ թափուր հաստիքների, գնումների, աճուրդների, մրցույթների մասնակիցների, բիզնես գործընկերների կողմից։ Այս մոտեցումը նաև նախատեսվում է Եվրոպական Միության դիրեկտիվով։[1]  

Առաջարկ 

• Հաշվի առնելով «այլ հարաբերությունների մեջ» գտնվելու եզրույթի տարընթերցման հնարավորությունը՝ կա՛մ օրենքում հստակեցնել նշված հասկացությունը, կա՛մ հնարավորինս սեղմ ժամկետում մշակել և կիրառել ազդարարման վերաբերյալ հստակ և մատչելի ուղեցույցներ, որը կուղեկցվի ազդարարման հարցերով պատասխանատուների համապատասխան վերապատրաստմամբ։

[1] EU, Directive 2019/1937 of the European Parliament and of the Council of 23 October 2019 on the protection of persons who report breaches of Union law” (Whistleblower Protection Directive), https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/EN/TXT/?uri=celex%3A32019L1937

1.    Նախագծի 2-րդ հոդվածում առաջարկվում է որպես «արտաքին ազդարարում» սահմանել  Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազություն միասնական էլեկտրոնային հարթակի միջոցով ազդարարումը, իսկ 6-րդ հոդվածը հստակեցնում է, որ «Արտաքին ազդարարումը սկսվում է ազդարարի կողմից Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազություն միասնական էլեկտրոնային հարթակի միջոցով տվյալներ ներկայացնելու կամ անանուն եղանակով ազդարարմամբ»: Ի հակադրություն, ներկայում գործող օրենքով արտաքին ազդարարումը սկսվում է ազդարարի կողմից իրավասու մարմին հաղորդում ներկայացնելով, ընդ որում՝ միաժամանակ, նախաքննություն իրականացնող մարմինների կողմից հանցագործության վերաբերյալ հաղորդումների քննարկման և լուծման՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված ընթացակարգը չի համարվում արտաքին ազդարարում։ Վերը ներկայացված փոփոխությունը հնարավոր է առաջարկվում է ազդարարումը իրավապահ մարմիններին ներկայացվող հաղորդումներից տարանջատելու և դրան առնչվող վիճակագրությունը հստակեցնելու նպատակով։ Այդուհանդերձ, սա սահմանափակ լուծում է։ Իրականում իրավապահ մարմիններին ներկայացվող հանցագործության մասին հաղորդումների զգալի մասն իրենց բնույթով հանդիսանում են «ազդարարում»։ Հաղորդում ներկայացնողները կարող են պարզապես չիմանալ ազդարարման մեխանիզմների կամ իրենց համար որպես ազդարար նախատեսված պաշտպանության միջոցների, հաղորդումների տարբերակումների մասին։ Արդյունքում, փաստորեն, նրանց հաղորդումները չեն դիտարկվի որպես «ազդարարում» «Ազդարարման համակարգի մասին» ՀՀ օրենքի լույսի ներքո, և նրանց համար հասանելի չեն լինի ազդարարների համար օրենքով նախատեսված պաշտպանության միջոցները։ Բացի այդ, այս դեպքում անձը նաև կարող է քրեական պատասխանատվություն կրել սուտ մատնության համար։ Նաև բաց է մնում այն հարցը, թե իրավապահ մարմիններն ինչ հիմքով և տրամաբանությամբ պետք է տարբերակեն և տարբեր ընթացակարգերով վարեն այն գործերը, երբ անձը միաժամանակ կիրառում է հաղորդման/ազդարարման մի քանի խողովակ։ Այս առումով կարիք կա լրացուցիչ ուսումնասիրելու միջազգային պրակտիկան, այն երկրների փորձը, որոնք կարողացել են լուծել խաչվող վիճակագրության հետ կապված հարցերը։

Առաջարկ

• Ուժը կորցրած ճանաչել «Ազդարարման համակարգի մասին» ՀՀ օրենքի այն դրույթը, ըստ որի արտաքին ազդարարում չի համարվում նախաքննություն իրականացնող մարմինների կողմից հանցագործության վերաբերյալ հաղորդումների քննարկման և լուծման` ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված ընթացակարգը: Փոխարենը՝ սահմանել, որ ցանկացած իրավապահ մարմնին ներկայացված հանցագործության մասին հաղորդումները դիտարկվեն «Ազդարարման համակարգի մասին» օրենքի լույսի ներքո և սահմանմանը բավարարելու դեպքում համարվեն «ազդարարում», ներառվեն վիճակագրական տվյալների մեջ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում՝ հաղորդում տված անձինք հնարավորություն ունենան օգտվել նաև ազդարարների համար «Ազդարարման համակարգի մասին» օրենքով նախատեսված իրավունքներից և երաշխիքներից։     
• Վիճակագրությունը վարել առանձին՝ ազդարարման միասնական հարթակի միջոցով ներկայացված հաղորդում/ազդարարումների և իրավապահ մարմիններին ներկայացված հաղորդում/ազդարարումների վերաբերյալ՝ վերջինում համապատասխանաբար տարանջատելով տարբեր մարմիններին առնչվող տվյալները։