Հիշել նախագիծը

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ 2011 ԹՎԱԿԱՆԻ ՀՈՒՆՎԱՐԻ 20-Ի N 36-Ն ՈՐՈՇՄԱՆ ՄԵՋ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

ՆԱԽԱԳԻԾ

 

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

 

ՈՐՈՇՈՒՄ

--------- ---------------- 2021 թվականի N- Ն

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ 2011 ԹՎԱԿԱՆԻ

ՀՈՒՆՎԱՐԻ 20-Ի N 36-Ն ՈՐՈՇՄԱՆ ՄԵՋ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

 

Հիմք ընդունելով «Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 34-րդ հոդվածը՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը  ո ր ո շ ու մ  է.

  1. Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2011 թվականի հունվարի 20-ի «Հայաստանի Հանրապետության` անհապաղ պաշտպանության կարիք ունեցող ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկերի գրանցման ու կազմման չափորոշիչները և դրանց հիման վրա կազմված ոչ նյութական մշակութային ժառանգության արժեքների ցանկը հաստատելու մասին» N 36-Ն որոշման՝

1) N 2 հավելվածի 6-րդ կետը կետը հանել.

2) N 2 հավելվածի 7-րդ կետը շարադրել նոր խմբագրությամբ.

7.

Բարեկեն­դան

Ժողովրդա-

կան տոն

Բարեկենդանը ժողո­վրդական տոն է, որը շարժական է՝ պայմա­նավորված Զատիկով: Տևողությունը երկու շա­բաթ է: Երկրորդ շա­բաթը կոչվում է Բուն Բարեկենդան: Տոնը բը­նութագրվում է համայն­ական երգ ու պարով, խնջույքներով, խաղե­րով ու զվարճություն­ներով, դիմակավորված ներկայացումներով, ա­վանդական կանոնա­վորված կենցաղային բարքերի գլխիվայր շրջմամբ (ներառյալ վանական խստակյաց բարքերով` Աբեղաթողի ծեսը), բազմազան ու համադամ ուտեստով և այլն: Լինելով շարժա­կան՝ տոնը տեղի էր ունենում փետրվարին կամ մարտի սկզբին և կապվում էր գարնան գալուստի հետ։ Զվար­ճությունները արթնա­ցող բնությանն ուրախ դիմավորելու խոր­հուրդն ունեին, ու մար­դիկ միմյանց մաղթում էին բարի կենդանութ­յուն: Ներկայացումները կառնավալային էին, դիմակավորներով, դե­րերը` իրական կյանքի և իրական անձերի նմանակումներ: Ներ­կայացումները խմբա­վորվում են կենցաղա­յին, պատմական, էթնո-մշակութային, սիրային և արժեքային համա­կարգը ներկայացնող թեմաների շուրջ:

Բարեկենդանի տոնը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը հայկական ամենասիրված տո­ներից էր, որն ուղեկ­ցվում էր դիմակա­վորված ներկայա­ցումներով, խաղե­րով, պարերով: 20-րդ դարի սկզբներին ընդհատված Բարե­կենդանը շատ ընդ­հանրություններ ու­ներ եվրոպական և սլավոնական ժողո­վուրդների դիմակա­հանդեսների հետ: Այդ ժամանակաշըր­ջանի տնտեսական, քաղաքական, հասա­րակական, մշակու­թային կյանքի խելա­հեղ արագությունը, մարդկանց մշակու­թային, գեղագիտա­կան և հասարակա­կան նոր պահանջ­մունքները, լրատվա­կան դաշտի մատ­չելիությունը, ան­շուշտ, ներգործում են Բարեկենդանի ըն­թացքի, ձևի, բովան­դակության փոփո­խությունների վրա, որը նոր զարգացում­ներ է ապրում՝ ինչպես վերածննդի, այնպես էլ՝ ծավալնե­րի ու նոր դրսևո­րումների  իմաստով (տես Հ. Խառատյան-Առաքելյան, Հայ ժողովրդական տո­ները, Երևան, 2005, էջ 76-95):

Տարի կրողնե­րը ՀՀ տար­բեր համայնք­ների կրտսեր, երիտասարդ, միջին և ա­վագ տարիքի մարդիկ են:

Բարեկենդանի տոնը, որպես հայ­կական ոչ նյութա­կան մշակութային ժառանգության գունեղ դրսևորում, կարիք ունի ան­հապաղ պաշտ­պանության, կեն­սունակության խթանման և տա­րածման։ Որպես հախուռն տոնա­հանդես այն կա­րող է դրական ազդեցություն ու­նենալ համայնք­ների, հասարա­կության տարբեր խմբերի, անհատ­ների փոխհարա­բերությունների, ընկերայնության, սերտացման, հար­գանքի ձևավոր­ման վրա, միաժա­մանակ նպաստել տոնահանդեսների զարգացումների՝ հայկական միջա­վայրին պատմա­կանորեն և քաղա­քակրթորեն հա­րազատ մշակույ­թին մոտեցմանը և հասարակական զվարճանքի ձևա­վորմանը։ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Արարատյան Հայրապետական թեմի երիտասար­դաց միությունը, «Կէան» և «Մա­սունք» հասարա­կական կազմա­կերպությունները, նպաստում են տոնի վերականգ­նմանը և տարած­մանը:

 

 

3) N 2 հավելվածը լրացնել նոր՝ 13-20-րդ կետերով՝ համաձայն N 2 հավելվածի.

  1. Սույն որոշումը ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակմանը հաջորդող օրվանից:

 

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՎԱՐՉԱՊԵՏ                                                   Ն. ՓԱՇԻՆՅԱՆ

 

          Հավելված

ՀՀ կառավարության 2021 թվականի

            ---------------  N   - Ն   որոշման

                        Հավելված N 2

          ՀՀ կառավարության 2011 թվականի

                                                                                                                                              հունվարի 20-ի N 36 -Ն որոշման

 

№№

Արժեքի անվանումը

Բնագավառը

(ժանրը, ոճը)

Բնութագիրը

(նկարագրությունը)

Պատմական տեղեկանք

(երբ և ինչպես է ձևավորվել, զարգացումներն ու փոփոխությունները)

Կրողը

(անհատ, խումբ, համայնք)

Կորստի վտանգի պատճառները և պահպանման անհրաժեշտությունը

1

2

3

4

5

6

7

13.

Գինու կարասի կիրառման ավանդույթ

Ժողովրդա­կան կենսա­պահովման մշակույթ

Գինու կարասները խոշոր չափերի` 200-1500 լ տարողությամբ կավա­նոթներ են (գյուղական վայրերում օգտագործվել են հիմնականում ավելի փոքր չափերի կարասներ), որոնց հիմքի մասում, որպես կանոն, առկա է նեղացող հատված: Ծա­ռայում են գինու հասունացմանն ու պահեստավորմանը: Ունեն պատ­րաստման և օգտագործման յուրա­տեսակ ավանդույթներ և տեխնոլո­գիա, որոնք արտահայտվում են ինչ­պես կավե հումքի նախապատրաստ­ման, անոթների կերտման, ձևավոր­ման, այնպես էլ թրծման, փոր­ձարկման, տեղադրման և շահա­գործման ու խնամքի գործառույթ­ներում: Կարասներով գինու պատ­րաստման դեպքում գինու զտում չի իրականացվում, գինին ունենում է յուրահատուկ համային հատկանիշ­ներ: Կարասների կիրառմամբ գինու պատրաստման ավանդույթը հա­մարվում է գինու ստացման էկո­լոգիապես մաքուր և լավագույն տարբերակը:

 

Հայկական լեռնաշխարհի տար­բեր դարաշրջանների հուշար­ձաններում հայտնաբերվել են գինու պատրաստման և պահես­տավորման համար անհրաժեշտ խոշոր կավանոթներ՝ կարասներ: Միաժամանակ նշելի է, որ հայերենը հարուստ է գինու և նրա պատրաստման իմաստային դաշտին վերաբերող տարատե­սակ բառերով, ինչպես՝ տակառ, կարաս, տիկ, քացախ, մառան և այլն, որոնք ավանդված են հայ մատենագրությամբ և առատորեն ներկայացված են հայերենի բարբառներում ու բանահյուսութ­յան մեջ: Կարասները կիրառվել են ինչպես գինու ստացման նախնական, այնպես էլ վերջնա­կան արդյունքի՝ գինու պահես­տավորման փուլում: Այդ նպա­տակով կառուցվել են հատուկ շինություններ՝ մառաններ, որ­տեղ էլ դրվել են գինով լի կարասները: Ուրարտական գի­նու մառաններից հայտնի են Վանի մոտ Թոփրակ-Կալեի և Երևանի մոտ Կարմիր-բլուրի (Թեյշեբաինիի) պալատներում պահպանված մառանները (մ. թ. ա. 7-րդ դար): Կարմիր բլուրում մառանները գտնվում են տնտե­սական սենյակների համալիրում՝ պալատի նկուղային հարկում: Առայժմ հայտնաբերված է 7 մառան: Գինին այստեղ պահ­պանվել է 500 լ միջին տարո­ղությամբ վիթխարի կարասնե­րում, որոնք կիսով չափ թաղված են եղել կավե տոփանված հա­տակում: N 25 մառանում, որ զբաղեցնում է մոտ 320 քմ տարածք, եղել է 82 կարաս, N 28 մառանում՝ 70: Կարասների վզի մոտ՝ պսակների տակ, նշված է նրանց տարողության չափը: Վերոհիշյալ երկու մառաններում պահվել է 610 ակարկի գինի, որը մի կարասից մյուսն էր լցվում ձագարների միջոցով և տե­ղափոխվում փարչերով: Վայոց ձորում սև՝ հիմնականում Արենի խաղողի տրորված զանգվածը ութ օր թողնում էին հնձանի ավազանում (չարազ), որպեսզի քաղցուն համ ու գույն ստանար, մաճառ դառնար, ապա լցնում էին կավե կարասների մեջ, ծածկում քարե կափարիչներով, որ գինին հասունանար: Պատ­րաստի գինին պահեստավորում էին հողում թաղած կամ վեր­գետնյա կարասների մեջ, որոնց բերանները քարե կափարիչնե­րով ծածկելուց հետո՝ ծեփում էին կավով:

Տարրի կրողները Արարատյան դաշ­տավայրի, ՀՀ Արա­գածոտնի, Վայոց ձորի, Լոռու, Կոտայ­քի, Սյունիքի և Տավուշի մարզերի բնակիչներն են:

Հազարամյակների ընթաց­քում կարասների չափերն ու ձևերը ենթարկվել են որոշակի փոփոխություննե­րի, այնուամենայնիվ դրանք շարունակում են մնալ որակյալ գինի պատրաս­տելու փորձված միջոցներ։ Ժամանակի ընթացքում կա­րասները դարձել են գինե­գործության, առատության ու պտղաբերության, հա­րստության արտահայտչա­միջոց ու խորհրդանիշ։ Կարասների կիրառմամբ գինու ստացման մեխա­նիզմն արդիական է նաև այսօր և կարևոր, սակայն դարձել է սահմանափակ կիրառելի, ուստի և՝ վտանգված. միայն գինե­գործական որոշ ընկերութ­յուններ են շարունակում ավանդական եղանակով՝ կարասների կիրառմամբ գինու պատրաստումը։ Կա­րասները կիրառվում են նաև գյուղական վայրերում՝ գինու տնական արտա­դրության մեջ՝ ՀՀ Արա­գածոտնի, Վայոց ձորի, Լոռու, Կոտայքի, Սյունիքի և Տավուշի մարզերի գյու­ղական բնակավայրերում: Կարասների կիրառմամբ գինու պատրաստման խնդիրն այսօր կարևորվում է նաև այն հանգամանքով, որ օրեցօր նվազում է կա­րաս պատրաստող վար­պետների թիվը, որոնք այդ ավանդույթի հիմնական կրողներն են և կարևոր տեղ ու դեր ունեն դրանց հետ կապված գիտելիքի և հմտության պահպանման ու փոխանցման գործում։

14.

Թաղիքա­գործություն

 

Ավանդակ­ան արհեստ

Թաղիքագործության նյութը բուրդն է` հիմնականում գառան, բայց նաև ուղտի և նրբագեղմ ոչխարի բուրդը։ Բարձր լեռնային շրջաններում գոր­ծածվել է կոպտաբուրդ ոչխարի մատղաշի` գառան բուրդը, որը կոչվում է գյուզամ։ Արհեստի առա­ջացման հիմքում բուրդը թաղկելու կամ լմելու, այսինքն բրդի մանրաթե­լերի` իրից կառչելու և ջրի ու հար­վածների ազդեցությամբ իրար մեջ գործվելու, կուչ գալու, կծկվելու հատ­կությունն է, որի արդյունքում առա­ջանում է բավականին ամուր գործ­վածք` թաղիք։ Թաղիք բառից բացի հայերենի տարբեր բարբառներում գործածական են նաև կաճ կամ քեչա բառերը։ Բառը հանդիպում է նաև Աստվածաշնչի թարգմանության մեջ, ոսկեդարյան գրականության էջերում և ուշ շրջանի այլ հեղինակների գոր­ծերում։ Հայաստանում թաղիքագոր­ծության զարգացածության և լայն տարածման մասին են վկայում նաև ճաանապարհորդների նոթերն ու ազգագրական հարուստ նյութը։ Ըստ ազգագրական նյութերի կարելի է եզրահանգել, որ արհեստը տարած­ված է եղել Հայաստանի բոլոր շրջաններում, սակայն ծանրակշիռ նշանակություն է ունեցել և մեծ տեղ գրավել լեռնային շրջանների բնակիչ­ների կենցաղում։ Քեչա գցելը ծիսա­կանացված արարողություն էր։ Այն համընդհանուր ուրախություն էր, կա­րևոր ոչ միայն տվյալ ընտանիքի, հարևանների, այլ նաև համայնքի համար, որին մասնակցում էին մա­նուկ և տարեց, նաև երիտասարդներ, որոնց գլխավոր պարտականությունը թաղիքը հարելն էր։ Կանայք ու աղ­ջիկները տաք ջուր էին մատակա­րարում, կերակուր եփում և լմելու բուն արարողությանը նրանք չէին մասնակցում, որը համարյա 2 օր էր տևում՝ նվագով ու երգով, հեքիաթ պատմելով ու ասացողությամբ։ Թաղ­քադիրները նաև լավ պատմողներ էին, նրանցից շատերը էպոսի լավ գիտակներ էին։ Թաղիքե իրերի բազ­մաթիվ նմուշներ կան պահպանված Հայաստանի տարբեր թանգարան­ներում և մասնավոր հավաքածունե­րում, որոշ նմուշներ կան Սանկտ Պետերբուրգի ազգագրության թան­գարանում։

Թաղիքագործությունը Հայաս­տանում հայտնի է անհիշելի ժա­մանակներից։ Ոչխարներին խու­զելուց հետո բուրդը լավ լվանում էին, մաքրում, ապա գզում մի գործիքով, որ կոչվում է անեղ։ Գզողները հատուկ վարպետներ էին, որոնք կոչվում էին գզրար­ներ։ Գզրարներ կային Հայաս­տանի բոլոր բնակավայրերում, սակայն ամենալավ վարպետ­ները շրջիկ գզրար-լպուտներն էին, որոնք 2-3 հոգանոց խմբով, անեղն ուսներին շրջում էին գյու­ղեգյուղ և պատվերներ կատա­րում։ Գզելու և թաղիք գցելու գոր­ծողություններն անում էին նույն վարպետները։ Ամենատարած­ված թաղիքե առարկան փըռ­վածքն էր` թաղիքե գորգը` քեչան։ Գզրարները անեղի օգ­նությամբ մեծաքանակ բուրդ գզելուց հետո անցնում էին քեչա գցելու և լմելու գործողությանը։ Սենյակի հատակին փռում էին անհրաժեշտ չափի պաստառակ` կտոր, ջեջիմ կամ այլ գործվածք, վրան հավասար շերտով փռում փաթիլների նման թեթև գզաթը (գզած բուրդը), թրջում տաք ջրով, ծածկում մեկ այլ պաստա­ռակով և ոլորում միջակ հաս­տության գլանաձեւ փայտի վրա։ Ոլորվածը կապում էին պարանով և ոտքով գլորում սենյակի մի ծայրից մյուսը։ Ապա բացում էին, կրկին թրջում և ոլորում հակա­ռակ կողմից։ Այս գործողությունը կրկնում էին այնքան, մինչև առաջանում էր ամուր գործվածք։ Սովորաբար թաղիքի մակերեսին դնում էին նախշեր, որոնք ան­պայման պիտի ընդհանուր դաշ­տի գույնի հակառակը լինեին։ Բացի բրդի բնական գույներից, նախշերի համար գործածում էին նաև ներկած բուրդ։ Հիմնական տարածված գույներն էին սպի­տակը և մուգ սրճագույնը, սա­կայն գործածում էին նաև դարչ­նագույն, սև, մոխրագույն և այլ բնական գույնի բուրդ։ Արհեստի մասին տեղեկություններ կան հայ պատմիչների երկերում (Դավիթ Անհաղթ «Պորփյուրի «Ներա­ծության» վերլուծությունը», Երևան, 1980թ., էջ 146), ինչպես նաև ազգագրական գրառումնե­րում (Հայ ժողովրդական հեքի­աթներ, հատոր 8, «Արհեստը ոսկի ա», էջ` 57-59։ Հեքիաթը գրի է առել Հմ. Մաժինյանը Լոռու գավառի Շնող գյուղում, 1880-1888 թթ.)։

Տարրի կրողները ՀՀ Գեղարքունիքի ու ՀՀ Շիրակի մարզերի, ինչպես նաև Երևանի թաղիքագործ վարպետներն են։

 

Թաղիքագործությամբ զբաղվող վարպետները, որոնց թիվն աճում է, հիմնականում զբաղվում են ժամանակակից թաղիքա­գործությամբ, որի ստեղ­ծագործական գործընթաց­ներում հաճախ անտեսվում են արհեստի ավանդական միջոցներն ու ձևերը։ Սա վտանգում է ավանդույթի շարունակականությունը և հանգեցնում ավանդական տեխնոլոգիաների կորստի։ Այս առումով կարևոր են «Կենաց տուն» մշակու­թային հասարակական կազմակերպության նախա­ձեռնությամբ իրականաց­ված փառատոները ՀՀ Գե­ղարքունիքի մարզի Գա­վառ համայնքում և Սար­դարապատի հերոսամար­տի հուշահամալիր. Հայոց ազգագրության և ազատա­գրական պայքարի պատ­մության ազգային թան­գարանում, որտեղ իրակա­նացվել են այդ արհեստին վերաբերվող տարբեր մի­ջոցառումներ։ Թաղիքագործության ներ­կա զարգացումները, դրա ընձեռած հնարավորութ­յունները թույլ են տալիս ստեղծել ազգային դիմա­գիծ ունեցող նոր ժամա­նակակից նմուշներ, բազ­մապիսի համադրություն­ներ։ Թաղիքագործությունն իր հարակից ճյուղերով հնարավորություն ունի դառնալու երկրի տնտե­սությանը պիտանի ար­հեստ և լուծել որոշ տնտե­սական, բնապահպա­նական, ժողովրդագրա­կան և առողջապահական խնդիրներ։

15.

Ավանդա­կան ձիա­խաղեր

 

Ժողովրդա­կան խաղեր

Ձիախաղերը հայկական ժողովրդա­կան մշակույթին բնորոշ խաղեր են։ Հայտնի են տարատեսակ հեծյալ խաղեր՝ նիզակախաղեր, հեծյալ մրցումներ, ձիարշավներ, կառար­շավներ, թիմային և անհատական հեծյալ մրցումներ և այլն: Հեծյալ խաղերի համար ձիերը անցնում են հատուկ ֆիզիկական պատրաստութ­յուն, որի արդյուքնում ընտրվում են ամուր նժույգները: Ձիախաղերը հանդիսանում են հայ ժողովրդի պատմության, մշակույթի, կենցաղա­վարության բաղկացուցիչը և ժո­ղովրդական տոնախմբությունների անբաժանելի մաս: Անցյալում խա­ղացվել են ժողովրդական տոների, ուխտագնացությունների, հարսանե­կան հանդեսների ժամանակ, ինչպես նաև հանդիսացել երիտասարդութ­յան մարտական պատրաստության միջոց: Ձիախաղերը մեզանում ունե­ցել են ծիսական ընդգծված գոր­ծառույթ: Հայ ժողովրդի բանահյուսա­կան մշակույթում, հրաշապատում հեքիաթներում, «Սասնա ծռեր» էպո­սում պահպանվել են ձիախաղերի մասին նկարագրություններ, երբ ծիսական մրցախաղերում հաղթողը` գործի դնելով ձիավարության հմտությունները, նվաճում է հարսնա­ցուի սիրտը` ներառյալ նաև վերջինիս հոր թագավորությունը, կամ գոնե դրա կեսը:

Հայերն ունեցել են ձիաբուծութ­յան հնագույն ավանդույթներ, ինչի վկայությունն են Թեյշեբա­ինիի պեղումների արդյունքները, որտեղ հայտնաբերվել են երկու ցեղատեսակի ձիերի կմախքներ։ Ավանդույթի մասին են վկայում նաև հայ և հույն պատմիչների հիշատակումները, մասնավորա­պես հայկական հեծելազորի՝ այրուձիի մասին: Բնականաբար հայերն ունեցել են նաև ձիախա­ղերի հարուստ մշակույթ: Ըստ ազգագրագետ Վ. Բդոյանի ձիա­խաղերը հայտնի են եղել պատ­մական Հայաստանի ողջ տա­րածքում: Կենսունակ են եղել մինչև 20-րդ դարի 30-ական թթ., սակայն ինդուստրիալ և քաղա­քաշինական զարգացումներին զուգահեռ աստիճանաբար մո­ռացության են մատնվել։ Ավան­դույթի հիշողությունը, հիմնա­կանում պահպանվել է Երևանում գործող ձիարշավարանի գո­յության շնորհիվ, ուր մինչև 20-րդ դարի 50-ական թթ. ցուցադրվել են այդ խաղերը: Այնուհետև ձիա­խաղերը վերականգնվել են 20-րդ դարի 80-ական թթ. սկզբին Երևանի պոլիտեխնիկական ինս­տիտուտի «Այրուձի» հեծյալ  ար­շավախմբի կողմից, որը հեծյալ արշավների իրականացման մի­ջոցով դրանք տարածում էր Հայաստանի տարբեր համայնք­ներում և գյուղերում, ինչպես նաև հանրահռչակում գյուղական և քաղաքային տոնակատարութ­յունների ընթացքում:

Տարրի հիմնական կրողն ու պահպա­նողը ՀՀ Արագա­ծոտնի մարզի Աշ­տարակ համայնքի բնակիչներն են և «Այրուձի» հասարա­կական կազմակեր­պությունը։

Ներկայում վտանգված է ձիախաղերի ավանդույթը։ Հիմնական պատճառներից է համայնքների անտեղյա­կությունը, ձիաբուծության ու ձիասպորտի վերաբեր­յալ պետական քաղաքա­կանության բացակայութ­ունը: Այսօր գործում են ձիավարության մասնավոր սիրողական ակումբներ, սակայն սպորտային միջո­ցառումներ, մրցումներ, ձի­երի ու ձիավարության ցու­ցադրություններ չեն իրա­կանացվում։ Հասարակա­կան կազմակերպության գործունեության հիմնական նպատակներից է ձիախա­ղերի, որպես ոչ նյութական մշակութային ժառանգութ­յան դրսևորում, պահպա­նությունն ու փոխանցումը: Հասարակական կազմա­կերպության արշավախմբի անդամների միջոցով ՀՀ Արագածոտնի մարզի Աշ­տարակ համայնքում ներ­կայացվում են հեծյալ խա­ղեր, մասնավորապես՝ «նի­զակի նետում», «նիզա­կախաղ», «փափախ փախ­ցնոցի», «մականախաղ», «նժկակոխ» և այլն: Տեղա­ցիների և հասարակական կազմակերպության պա­տանի ու երիտասարդ անդամների կողմից ցուցա­դրվում են ձիերով տարա­տեսակ շքերթներ և հեծյալ հանդիսություններ:

16.

Հայաստա­նի հույն ազգա­բնակչութ­յան պոն­տիերեն բարբառ

Էթնիկ լեզու, բարբառ

Պոնտիերենը հին հունարենից առանձին զարգացած բարբառ է, որով խոսել է Սև ծովի հունական (պոնտական) քաղաքներում ապրող հույն ազգաբնակչությունը անտիկ ժամանակներից մինչև 20-րդ դարի սկզբներ։ Հայաստանում ապրող հույ­ները, մասնավորապես` տարեցները, որոնք Պատմական Պոնտոսից Հա­յաստան գաղթած պոնտացի հույների անմիջական ժառանգներն են, խո­սում են հունարենի հենց պոնտիա­կան բարբառով։ Հայաստանի որոշ հունաբնակ  վայրերում (Ալավերդի, Ստեփանավան, Նոյեմբերյան քա­ղաքներ, Ախթալա, Շամլուղ, Մադան, Յաղդան, Կողես, Հանքավան գյուղեր և այլ բնակավայրեր) ապրում են պոնտիական բարբառով երգեր, խաղիկներ իմացող տարեց և միջին տարիքի հույներ (Կիտյուկովա Ալեք­սանդրա, Ապոստոլովա Վարվառա, Ավլաստիմովա Նինա և ուրիշներ)։

Թեև Սև ծովի ավազանում՝ Պոնտոսում հույների ներկայութ­յունը սկսվում է անհիշելի ժամա­նակներից, այնուհանդերձ պոն­տիերենի՝ որպես հունարենի առանձին բարբառի մասին առա­ջին հիշատակությունը գրավոր աղբյուրներում թվագրվում է 12-րդ դար։ Սելջուկ թուրքերի արշա­վանքների հետևանքով պոնտա­ցի հույները հետզհետե հեռացել են մայրցամաքային Հունաստա­նից, որի արդյունքում էլ պոնտի­ական բարբառը տարանջատվել է հունարենի մյուս բարբառներից և բռնել զարգացման ուրույն ուղի և աշխարհագրություն։ Տարբեր բանահավաքների շնորհիվ գրի են առնվել պոնտիերեն ժողո­վրդական իմաստնություններ, երգեր, ոտանավորներ, որոնք արտացոլում են բարբառի հա­րստությունն ու շքեղությունը։ Իր քերականությամբ, բառամթեր­քով, որոշ դեպքերում նաև ար­տասանությամբ, պոնտիերենը մոտ է հին հունարենին, մասնա­վորապես՝ իոնական բարբառին։

Ժամանակի ընթացքում այն փոխառություններ է վերցրել պարսկերենից, թուրքերենից, ռուսերենից և կովկասյան մի շարք լեզուներից։ Պոնտիերենը տարածաշրջանում կենսունակ լեզու է եղել մինչև 20-րդ դարի սկիզբը, այսինքն՝ մինչև Օսման­յան կայսրությունում պոնտացի հույների ցեղասպանությունը, որի հետևանքով լեզվակիրների մի մասը ոչնչացվեց, իսկ մյուս մասը‘ սփռվեց աշխարհով մեկ։

Մինչ օրս Թուրքիայի Օֆ քա­ղաքում և հարակից շրջաններում ապրում են իսլամացած հույներ, որոնք մասնակիորեն պահպա­նում են պոնտիերենը՝ իհարկե միայն բանավոր խոսքում, այն էլ՝ աղավաղումներով։ Աղբյուրներ՝

Mackridge, H 1991, The Pontic dialect: a corrupt version of ancient Greek?,  Journal of Refugee Studies 4.

Dawkins, RM 1937, The Pontic dialect of modern Greek in Asia Minor and Russia, Transactions of the Philological Society, pp. 15–52.

2009-2015 թթ. հա­մաշխարհային տըվ­յալներով ամբողջ աշխարհում պոնտի­երեն բարբառով խո­սում էին 778,000 մարդ։ Հայաստա­նում ապրող հույն ազգաբնակչությունը, լինելով պատմական Պոնտոսի հույների անմիջական ժա­ռանգները, մասնա­կիորեն պահպանել են բարբառի կիրա­ռությունը տարեց­ների և միջին սե­րնդի շրջանում։ Այն կիրառվում է առօրյա խոսքում, երբեմն բանահյուսական սակավաթիվ պա­տառիկներում։

Սակայն Հայաստա­նի հույն ազգաբնակ­չությունը մեծ չէ և գնալով նվազում է։

Այս պահին Հայաս­տանում ապրում է մոտ 1000 հույն, որոնց մեջ պոնտիե­րենի կրողները փոքր թիվ են կազմում։

 

Անցած դարի 30-ական­ներին, ինչպես Խորհրդա­յին Միության երկրների հունաբնակ շատ այլ բնակավայրերում, Հայաս­տանի Լոռու մարզի հունա­բնակ Յաղդան գյուղում ևս կարճատև դասավանդվել է պոնտիերենը, սակայն հե­տագայում լեզվի փոխան­ցումը սերունդների միջև հիմնվել է միայն բանավոր ավանդույթի վրա։ Անկա­խությունից հետո Հայաս­տանից այլ երկրներ մեծ թափ ստացած արտագաղ­թի ընթացքում, մասնա­վորապես Հունաստան են արտագաղթել մեծ թվով հույներ, ինչի հետևանքով էլ պոնտիերենի կիրառութ­յան ցուցանիշը զգալի ան­կում է ապրել։ Այս պահին հունական համայնքներում շատ քչերն են խոսում պոն­տիերեն, համայնքները չու­նեն պոնտիերենի մասնա­գետներ, դասագրքեր, հե­տևաբար նոր սերնդի կրթումը պոնտիերենով, փաստացի, տեղի չի ու­նենում։ Լեզվակիրների սակավության և ժառան­գականության կապի խախտման պատճառով պոնտիերենի կենսունա­կությունը, ըստ այդմ նաև լեզվակիրների մշակութա­յին ինքնությունը վտանգ­ված է Հայաստանի հունա­կան համայնքներում։

 

17.

Շուլալ կարպետ

 

Ավանդա­կան ար­հեստ, դե­կորատիվ-կիրառական արվեստի հետ կապված հմտություն-ներ և գի­տելիքներ

Շուլալը կարպետի մի տեսակ է, որի համար նյութ է ծառայել ոչխարի, ուղտի բուրդը, այծի մազը, բամբակը, մետաքսը։ Գործվել է հիմնականում տորքի վրա։ Այս տեխնիկայով գործվել է խուրջին, ջեջիմ, աղա­քսակ, գդալաման։ Շուլալով զարդար­վել են դասական կարպետի եզրերը։

Այն կարպետի այլ տեսակների հա­մեմատ ունի որոշ տարբերություններ։ Հիմնականն այն է, որ նրա նախշերը գորգի նման արվում են փափուկ թելով։ Գործող թելը նախշը ձևավո­րում է հորիզոնական գծերով։ Մյուս առանձնահատկությունը այն է, որ շուլալ և կրկնակի շուլալ գործ­վածքներում նախշերը շնորհիվ փա­փուկ թելի, բարձրանում են մակերե­սից, ուռուցիկ տեսք ընդունում։ Կա­տարման բարդության պատճառով ամեն կարպետագործ չի կարողացել շուլալ կարպետ գործել։ Այս աշխա­տանքը պահաջել է փորձ, աչքաչափ և ունակություն։ Միայն Հայաստանի այն տարածքներում, այդ թվում՝ Տավուշում, որտեղ կարպետագոր­ծությունը լայն տարածում է ունեցել, արդեն շատ վաղ հասակից աղջիկնե­րը տիրապետել են այս արհեստին, այն սովորելով ծնողներից, ավագ քույրերից։ Տարբեր առարկաներ գործվել են նաև կրկնակի շուլալի տեխնիկայով, որոնց նախշը կազմված է եղել մանրիկ քառա­կուսիներից։ Դրանք ավելի հազվա­գյուտ են ու մեծ արժեք են ներկայացնում։ Կրկնակի շուլալով գործված մեծ կարպետները քիչ են, սակայն որոշ թվով խուրջիններ հանդիպում են։

Շուլալ կարպետը կենցաղում լայն գործածություն է ունեցել, քանի որ ավելի հաստ ու դիմացկուն  է եղել։ Այս տեխնիկայով գործվել են շատ գործածելի իրերը՝ խուրջինը, անկողնապարկը, ա­ղաքսակը։ Շուլալ  կարպետների մեզ հայտնի տեսականու մեծ մասը գործվել են ՀՀ Տավուշի մարզի Շամշադինի տարածա­շրջանում։ Այսօր էլ Իջևանի, Դի­լիջանի, Բերդի տարածա­շրջանում դեռ կարելի է գտնել այս տեխնիկայով արված բազ­մաթիվ իրեր։ Այս են վկայում նաև Տավուշի թեմի «Թելիկ» կենտրոնի կողմից հայտ­նաբերված մի քանի արժեքավոր նմուշները։

 

 

Տարրի կրողները ՀՀ Տավուշի մարզի Շամշադին, Իջևան, Դիլիջան, Բերդ հա­մայնքների կանայք են, «Ժողովրդական արվեստի հանգույց» հիմնադրամը, Տավուշի թեմի «Թելիկ»  կենտրոնը և մի քանի այլ կենտրոններ։

Երկար տարիներ, հատկա­պես խորհրդային շրջանում կարպետագործությունը անտեսված է եղել, ի տարբերություն գորգագոր­ծության։ Եթե եկկողմանի կարպետը քիչ թե շատ կիրառվել է, ապա շուլալ կարպետը մոռացության է մատնվել, այն համարվել է հնացած և ոչ կիրառելի։ Իրականում շուլալը մեր մշակույթի գեղեցկագույն մի մասնիկն է, որը կարելի է կիրառել կենցաղում (բարձեր, կարպետներ, սփռոցներ), հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ այն կարպետների մեջ ամե­նաամուր տեսակն է: Շուլալ կարպետը անհապաղ պահպանության, տարած­ման, լուսաբանման և ավելի մանրակրկիտ ու­սումնասիրության կարիք ունի։

 

18.

Ուդ

 

Ժողովրդա­կան նվագա­րանային արվեստ

Լարային-կսմիթային նվագարան է, ունի հատած տանձաձև իրան, կարճ, առանց լադերի կոթ (գրիֆ),  որի ծայրի մասում դեպի ետ թեքված գլխիկին են ամրանում ականջները։  Իրանի հակառակ կողմի ուռուցիկ հատվածը կազմված է միմյանց սոսնձված՝ 18-23 ճկված փայտերից։ Երեսի (դեկա) փայտը հարթ է, որի վրա եռանկյունաձև դիրքով երեք ցանցկեն արձագանքատու վարդակ­ներ են տեղադրված։ Դեկայի մո­տավոր կենտրոնում ամրացված է խառակը, որին կապված աղիքե և մետաղե լարերը (հինգ զույգ և մեկ կենտ) անցնելով դեկայի և կոթի վրայով՝ փաթաթվում են ականջ­ներին։ Նվագում են մատների արան­քում բռնած ոսկրե կամ պլաստմա­սսայե մզրակով։ Նվագարանն ունի թավ տեմբր։ Կիրառվում է որպես մենանվագային և անսամբլային նվագարան։ Անսամբլում բասային գործառույթ է իրականացնում։ Երա­ժիշտների շարքում կարելի է տեսնել թե՛ կանանց, թե՝ տղամարդկանց։

Չափսերը՝ իրանի երկարությունը՝ 45-50 սմ, լայնությունը՝ 36-38 սմ, բարձրությունը՝ 18-20 սմ, կոթի երկարությունը՝ 18-19սմ։

Պատկանում է հնագույն լյութերի (լյուտնյա) ընտանիքին, որի նա­խատիպերն ու տարբերակները հայտնի են եղել արևելյան ու արևմտյան բազմաթիվ մշա­կույթներում։ Հայկական մանրա­նկարչության 15-17-րդ դդ. մատ­յաններում ուդահար երաժիշտ­ների պատկերներ կան (Ավե­տարան, 1411 թ. Աղճալա, (ի գավառս Բագրանա), ծաղկող Հովհաննես, «Պատմութիւն Աղեքսանդրի Մակեդոնացւոյ», Հռոմ, 17-րդ դ., ծաղկողներ Զա­քարիա եպիսկոպոս Գնունեցի և Հակոբ Ջուղայեցի): Տապանաքա­րային պատկերագրության մեջ ևս կարելի է հանդիպել ուդա­հարների կերպարների (Գեղար­քունիքի մարզ, Գեղհովիտ գյուղ, 1653 թ. (լուսանկարը՝ Հարություն Խաչատուրյանի)։ Ուդը արևելքի ժողովուրդների սիրված նվագա­րաններից է, տարածված է եղել հատկապես Հունաստանում, Ա­րաբական աշխարհում, Պատմա­կան Հայաստանի արևմտյան բնակավայրերում, Իրանում, Թուրքիայում և Մերձավոր Արևելյքի տարբեր երկրներում։ Հիմնականում հնչել է քաղա­քային միջավայրում, որպես մե­նանվագային և անսամբլային նվագարան։ 19-20-րդ դդ. հայ անվանի ուդահարները (Սարգիս Գլճյան՝ Ուդի Սարգիս, Ուդի Հրանտ, Կարապետ Գազազյան, Թալաք Սարգիս, Ուդջի Ալեքսան, Սողոմոն Ալթունյան, Ստեփան Մամոյան, Կարապետ Արիստա­կեսյան և այլք) ճանաչված են եղել նաև Հունաստանում, Իրա­նում, Եգիպտոսում և Թուրքի­այում։ 1930-1980 թթ. Արևմտյան Հայաստանից հայրենադարձ­վածների շրջանում կարելի էր տեսնել ուդահար կանանց ու տղամարդկանց, որոնց նվագն ու երգը հատկապես լսելի էին ըն­տանեկան խնջույքների ու տոնա­կատարությունների ժամանակ։ Հայրենադարձված արհեստա­վարժ ուդահարներն ընդգրկ­վեցին ժողովրդական նվագա­րանների նորաստեղծ անսամ­բլներում, ներգրավվեցին մանկա­վարժության ոլորտում։

Տարրի կրողները ժո­ղովրդապրոֆեսիո­նալ նվագարանա­գործ վարպետներն են և մասնագի­տական կրթությամբ երաժիշտները:

Ուդ պատրաստելը հումքի ձեռք բերման ու մշակման առումով բավականին աշ­խատատար է։ Փոքր շու­կայի ու ոչ մեծ պա­հանջարկի պատճառով՝ 21-րդ դ. աստիճանաբար պա­կասում են ուդ պատ­րաստող նվագարանա­գործները (20-րդ դ. վերջի արհեստավարժ վարպետ­ներից էր Հակոբ Երից­յանը)։ Այսօր հաճախ հայ վարպետներին պատվիրե­լու փոխարեն՝ ավելի ձեռ­նատու է դարձել նվագա­րանը ներմուծել այլ երկրներից։ Ավանդույթը կորստից փրկելու համար անհրաժեշտ է ավագ սերնդի մասնագիտական փորձը փոխանցել երիտա­սարդներին և խրախուս­ման միջոցներ ձեռնարկել, քանի դեռ կան ավագ սերնդի վարպետներ։ Կար­ևոր է նաև նվագարանի մասին հանրության իրա­զեկվածության խթանումը։ Արդյունավետ կլինի ժողո­վրդական նվագարանների անսամբլներում թավջու­թակի ու նմանօրինակ բասային գործառույթ ունե­ցող նվագարանների փո­խարեն՝ ավելացնել ուդա­հարների թիվը, որի շը­նորհիվ երաժիշտների պա­հանջարկը կավելանա և վարկանիշը կբարձրանա, որպես մասնագիտական կողմնորոշման և աշխա­տանքի խթանում։

19.

Քամանի և քեմանո

Ժողովրդա­կան նվագա­րանային արվեստ

Քամանին և քեմանոն ջութակի ըն­տանիքին պատկանող լարային-ա­ղեղնային նվագարաններ են։ Պատ­րաստվում են ընկուզենու, վայրի սա­լորենու կամ թթենու փայտից, լարերը մետաղից են։ Լարվածքը՝ կվարտա-տերցիային։ Տարածված են նվագա­րանների մեծ՝ քամանի և փոքր՝ քե­մանո տարբերակները։ Քամանին քառալար է, բացի 4 հիմնականից՝ ունի նաև չորս արձագանքատու լար։ Ինչպես նշում է Գարեգին Լևոնյանը՝ հնում տարածված է եղել նաև 12 լա­րանի քամանին՝ 6 հիմնական և 6 օժանդակ լարերով։ Քամանիի իրանը երկարավուն, հատած տանձաձև արկղիկի է նման (երկարությունը՝ 80 սմ), որի վերին հատվածում ամրա­նում է կոթը՝ գրիֆը։ Դրա վրա բաց­ված փոսիկների մեջ են մտնում ականջները։ Իրանի հակառակ կող­մի դեկան հարթ է, իսկ երեսինը՝ փոքր-ինչ ուռուցիկ։ Արկղաձև իրանի բոլոր մասերը պատրաստվում են ամ­բողջական կտոր փայտից կամ ա­ռանձին կտորներից։ Իրանի ներքե­վում մետաղե ոտնակ է ամրացվում՝ նվագարանը երաժշտի ոտքին հար­մարավետ հենելու համար։ Նվագում են ճկված փայտե աղեղով, որին ձիու մազեր են ձգվում։

Քեմանոն նվագարաը քամանիի փոքր, եռալար տարբերակն է։  Քե­մանոյի իրանը նեղ, երկարավուն, հատած տանձաձև արկղիկի է նման­վում (երկարությունը՝ 50-60 սմ), որի վերին հատվածում ամրանում է կարճ կոթը՝ գրիֆը։ Դրա վրա բացված փո­սիկների մեջ են մտնում ականջները։ Իրանի հակառակ կողմի դեկան հարթ է, իսկ երեսինը՝ փոքր-ինչ ու­ռուցիկ։ Արկղաձև իրանի բոլոր մա­սերը պատրաստվում են ամբողջա­կան կտոր փայտը փորելու կամ ա­ռանձին կտորներն իրար միացնելու եղանակով։ Նվագում են ճկված փայ­տե աղեղով, որին ձիու մազեր են ձգվում։ Համեմատաբար փոքր ծա­վալի ու թեթև իրանի շնորհիվ՝ քեմա­նոն հարմար է նվագել կանգնած վիճակում կամ պարային շարժումներ կատարելու ընթացքում։ Քեմանոն տարածված է իբրև մենանվագային և անսամբլային նվագարան։

Նվագարանի նախատիպերն ու տարբերակները կիրառվել են ա­րևելյան ու արևմտյան բազմաթիվ երկրներում։ Հայկական մանրա­նկարներում կարելի է տեսնել դրա տարբերակները (Աստղիկ Գևորգյան «Արհեստներն ու կենցաղը հայ մանրանկարնե­րում»)։ Գ. Լևոնյանի վկայութ­յամբ՝ այն մեծ տարածում ուներ Պոլսի ու Զմյուռնիայի հայ աշուղ­ների շրջանում, որոնք նաև նվա­գարանագործներ էին։ Արևելա­հայ աշուղներից անվանի էր Ա­շուղ Ջիվանին։ Քառալար քեմա­նին ու քեմանոն մինչև օրս էլ համշենահայերի ամենասիրած նվագարաններից են, որոնք հնչում են ավանդական պարերին և երգերին նվագակցելու համար։ 19-20-րդ դդ. նվագարաններ պահվում են Ե. Չարենցի անվան Գրականության և արվեստի, Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիր. Հայոց ազգա­գրության և ազատագրական պայքարի պատմության ազգային թանգարաններում և Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատո­րիայում։ Այս նվագարանները մեր օրերում էլ երբեմն հնչում են Հայաստանի աշուղական և ժողո­վրդական նվագարանների խմբե­րում («Սայաթ-Նովա» անսամբլ, գեղ. ղեկ. Թ. Պողոսյան, Նարեկացի միության «Նովա» նվագախումբ, գեղ. ղեկ. Հ. Սահակյան)։ Երաժշտական դպրոցների, ուսումնարանների և կոնսերվատորիայի քամանչայի դասարանի սաների մի մասը ևս կարողանում է քեմանի նվագել, քանի որ տեխնիկական առումով այն մոտ է քամանչային։

Տարրի կրողները ժո­ղովրդապրոֆեսիո­նալ նվագարանա­գործ վարպետներն են և մասնագիտա­կան կրթությամբ ե­րաժիշտները:

Հայկական արդի երա­ժշտական շուկայում նվա­գարանի նկատմամբ նվա­զագույն պահանջարկի պատճառով՝ քեմանի ու քեմանո պատրաստող շատ քիչ նվագարանա­գործներ կան, ինչպես նաև նվագողներ։ Նվագարանի պատրաստման և կատա­րողական ավանդույթը վե­րակենդանացնելու նպա­տակով կարևոր է  նվա­գարանն առավել ակտիվ ներկայացնել հանրութ­յանը, գովազդել հեռուս­տատեսությամբ և համա­կողմանի ներկայացնել ե­րիտասարդությանը։ Կա­րելի է նաև երաժշտական տարբեր կրթօջախների ա­ղեղնային-լարային նվագա­րանների դասարաններում խրախուսել, որպես երկ­րորդ մասնագիտություն, քամանչա-քեմանո և ջու­թակ-քեմանո սովորելը։

 

20.

Հազարա­շեն

 

ժողովրդա­կան ճարտարա­պետություն

Հազարաշենը հայկական ժողովրդա­կան բնակելի տան՝ գլխատան, գե­րանակապ, բրգաձև, երդիկավոր ծածկի կառուցվածք է։ Այն հնարավո­րություն է տվել կարճ գերաններով կամ չորսուներով համեմատաբար մեծ թռիչքներ ծածկել։ Հազարաշենի տարբերակով են ծածկվել սովորա­բար քառակուսի ձևի հատակագծով տները, այլ ձևի տներում՝ քառակուսու բերված կենտրոնական բացվածքնե­րը։ Ծածկի ծանրությունը իրենց վրա կրում են ոչ թե պատերը, այլ տան անկյուններից 1-1.5 մետր հեռավորու­թյան վրա դրված, գերաններից պատրաստված չորս զույգ քառանկ­յուն կամ կլորավուն սյուները, որոնք նստած են քարե պատվանդանների վրա։ Սյուների վրա նստեցվում են փայտե խոյակներ, որոնք նեցուկ են ծառայում դրանց վրա՝ պատերի եր­կարությամբ դրված գերան-հեծաննե­րին (առորմի)։ Դրանց անկյունները հատվում են կարճ գերաններով (կոն­դերով), որոնց վրա հենվում է քառ­անկյուն գերանածածկի հաջորդ շար­քը։ Շարքերի արանքները ծածկվում են կլորավուն կամ քառանկյուն տա­շած, հետզհետե կարճացող գերան­ներով կամ տախտակներով։ Նույն­պիսի գերաններով լցվում են առոր­միների վրա գոյացած եռանկյունինե­րի ծայրերի միջանկյալ տարածու­թյունները։ Այդ եղանակով պատերի և առորմիների քառակուսին ստա­նում է ութ կամ տասներկու անկյան ձև։ Երբեմն ութկողմանի այս շրջա­նակները սկզբից մինչև վերջ աստի­ճանաբար փոքրանալով զուգահե­ռաբար են բարձրացել։ Ամենա­վերևում թողնվել է բացվածք՝ երդիկ, որի վրա ամրացվել են խաչաձև երկաթե ճաղեր (խաչերկաթ)։ Երդիկը ծառայում է թե՛ լուսավորության, թե՛ օդափոխության և թե՛ ծուխը հեռաց­նելու համար։ Արտաքինից այս առաստաղի շարքերը ծածկվում են հարդով, ծղոտով կամ եղեգնով, ա­պա կավով կամ պինդ հողով։ Հազա­րաշեն գմբեթները ավելի սրածայր ու բարձր՝ հատած կոնի ձև ունեն։ Հազարաշենի հիմնական առավելու­թյունն այն է, որ իրականացվում է ա­վելի քիչ ու առավել կարճ փայտե հե­ծաններով կամ գերաններով, ինչից էլ առաջացել է նրա անվանումը, որը նշանակում է «հազարավոր կտորնե­րից շինված»։

Գլխատան հնագույն օրինակ­ները, մասնավորապես անկյուն­ների հատումով ծածկի հնագույն ձևերը Հայկական լեռնաշխար­հում հանդիպում են բրոնզեդար­յան կառույցներում։

Հայկական բնակելի տների մա­սին առաջին գրավոր տեղե­կությունը պատկանում է հույն պատմիչ Քսենոփոնին և վերա­բերում է մ. թ. ա. V-VI դարերին: Գլխատան հատակագծով քառա­սյուն տներ հանդիպում են ան­տիկ դարաշրջանից ու միջին դարերից։

20-րդ դարում և 20-րդ դարի առաջին կեսին գլխատան համակառույցը հայկական ժո­ղովրդական բնակելի տների հիմնական տիպն էր ողջ Հայկական բարձրավանդակում, իսկ հազարաշեն ծածկի պարզ ու բարդ տարբերակները հան­դիպում էին Պատմական Հա­յաստանի բոլոր տարածաշր­ջաններում՝ Բարձր Հայք, Ջա­վախք, Շիրակ, Գեղարքունիք, Վասպուրական, Տարոն, Այրա­րատ, Վայոց ձոր, Սյունիք, Արցախ և այլն:

Հազարաշենի մա­սին մեր նախնիների գիտելիքների, որ­պես ոչ նյութական մշակութային ժա­ռանգության կրող, դարերի ընթացքում եղել է հայ ժողո­վուրդը, մասնավո­րապես՝ Հայաստան երկրի տարբեր հա­մայնքային խմբերն ու անհատները, շի­նարար վարպետնե­րը, ինչպես նաև հայ մշակույթի պատ­մությամբ հետա­քրքրված մտավորա­կանների ստվար խմբերը:

Հազարաշենի մշակույթի կրող հանդիսացող խմբերը օրեցօր նվազում են, գիտե­լիքները մնում են հիմնա­կանում տարեց մարդկանց հիշողություններում: Միջին և ավելի երիտասարդ սե­րունդներն արդեն չեն տի­րապետում այդ գիտելիք­ներին և անհետացման վտանգի տակ են։ Հայկա­կան բնակելի միջավայրի, այդ թվում հազարաշենի մասին սերնդեսերունդ բանավոր և գրավոր փո­խանցված գիտելիքների կորուստը ուղղակիորեն նշանակում է ներկա հան­րային հիշողությունից վե­րացնել, մոռացության տալ, արմատներից կտրել մի հսկայական ժառանգութ­յուն, որը հազարավոր տարիների ձևագոյացման բարդ ճանապարհ անցնե­լով հասել է մեզ և հայկական ոչ նյութական մշակութային ժառանգութ­յան անքակտելի մասն է:

 

  • Տևողություն

    07.09.2021 28.09.2021
  • Տեսակ

    Որոշում

  • Ոլորտ

    Մշակութային

  • Նախարարություն

    Կրթության, գիտության,մշակույթի և սպորտի նախարարություն

Ուղարկել նամակ նախագծի հեղինակին

Ձեր ուղարկած առաջարկը կտեղադրվի կայքում 10 աշխ. օրվա ընթացքում

Չեղարկել

Դիտումներ` 246

Տպել

Թողնել առաջարկ

Դուք կարող եք թողնել մեկնաբանություն միայն կայքում գրանցվելուց և հետո:

Ձեր մեկնաբանությունը կհրապարակվի կայքի ադմինիստրատորի հաստատումից հետո 2 աշխատանքային օրվա ընթացքում:

Ներկայացված առաջարկները կարող եք տեսնել Ամփոփաթերթ բաժնում: