«Հայաստանի Հանրապետության հողային օրենսգրքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին», «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին», ««Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքում լրացումներ կատարելու մասին», ««Տարածական տվյալների մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին», «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին», «Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին», «Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ Հայաստանի Հանրապետության օրենսգրքում լրացում կատարելու մասին», «Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին», ««Նոտարիատի մասին» օրենքում լրացում կատարելու մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքների նախագծեր

ՀԻՄՆԱՎՈՐՈՒՄ

 

«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀՈՂԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԵՎ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔԻ ԵՎ ԴՐԱՆԻՑ ԲԽՈՂ` «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ», ««ՏԵՂԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ», ««ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ», «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ», «ՎԱՐՉԱԿԱՆ ԻՐԱՎԱԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ», «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ», ««ՆՈՏԱՐԻԱՏԻ ՄԱՍԻՆ» ՕՐԵՆՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ», «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՍԳՐՔՈՒՄ ԼՐԱՑՈՒՄ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ» ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻ ՆԱԽԱԳԾԵՐԻ ԸՆԴՈՒՆՄԱՆ

 

1.       Ընթացիկ իրավիճակը և իրավական ակտերի ընդունման անհրաժեշտությունը․

ՀՀ կառավարության 2019 թվականի դեկտեմբերի 19-ի N 1886-Լ որոշմամբ հաստատված՝ ՀՀ գյուղատնտեսության ոլորտի տնտեսական զարգացումն ապահովող հիմնական ուղղությունների 2020-2030 թվականների ռազմավարության (այսուհետ՝ Ռազմավարություն) համաձայն՝ Հայաստանում գյուղատնտեսական նշանակության վարելահողերի նպատակային օգտագործման խնդիրը կրում է մեծամասշտաբ բնույթ․ արձանագրվում է անմշակ հողատարածքների բարձր մակարդակ, իսկ տարածքային առումով փոքր և մասնատված հողատարածքները խոչընդոտում են ոլորտի զարգացմանը և ներդրումների ներգրավմանը։

Ռազմավարությունում ամրագրված է, որ Հայաստանի Հանրապետությունում վարելահողերի ավելի քան մեկ երրորդը անմշակ է, և Ռազմավարությամբ նպատակ է դրվել դրանց տեսակարար կշիռը նվազեցնել մինչև 45.5% (2019թ․), մինչև 35% (2024թ․) և 25%-ից պակաս (2029թ․)։  Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ խնդիրը համակարգային է և պահանջում է իրավական ու ինստիտուցիոնալ լուծումներ, որոնք կօգնեն չօգտագործվող հողերը վերադարձնել տնտեսական շրջանառություն։

Միջազգային գործընկերների վերլուծությունները ևս ցույց են տալիս, որ պատճառները բազմագործոն են, և դրանցից էականներից մեկը՝ մասնավոր սեփականություն հանդիսացող գյուղատնտեսական նշանակության վարելահողերի (այդ թվում՝ դրանց վարձակալության) շուկայի թերզարգացած վիճակն է։ Մասնավորապես, ըստ Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրության՝ գյուղատնտեսական նշանակության վարելահողերի մասնավորեցման հետևանքով ձևավորվել են փոքր և մասնատված տնտեսություններ (մոտ 1.2–1.4 հա, միջինը՝ 2–3 հատված), ինչը դժվարացնում է դրանց վրա արդյունավետ արտադրությունը, տեխնոլոգիաների ներդրումը և ներդրումների ներգրավումը։ Միևնույն ժամանակ, Համաշխարհային բանկն ընդգծում է, որ գյուղատնտեսական հողերի վարձակալության ավելի կարգավորված և ակտիվ շուկան կարող է արդյունավետ միջոց լինել հողին հասանելիությունը բարելավելու համար, հատկապես այն պայմաններում, երբ այդ հողի առքուվաճառքը քիչ է։ 

Հողի չօգտագործման պատճառների շարքում առկա են նաև սուբյեկտիվ գործոններ՝ արտադրանքի իրացման դժվարություններ, սեփականատերերի փաստացի բացակայություն/երկարաժամկետ արտագնա բնակություն և այլն, ինչի հետևանքով վարելահողերը, նույնիսկ օբյեկտիվ գործոնների (օրինակ՝ ոռոգման ջրի անհասանելիություն) բացակայության պարագայում, շարունակվում են չմշակված մնալ։ Այս պայմաններում համայնքներում հաճախ չկա կայուն, պարզ և կանխատեսելի մեխանիզմ, որը թույլ կտա սուբյեկտիվ գործոնների պատճառով չօգտագործվող հողամասերը վերադարձնել գյուղատնտեսական օգտագործման՝ առանց սեփականության իրավունքի փոփոխման։

Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ ՀՀ հողային օրենսգրքի գործող կարգավորումները (մասնավորապես 100-րդ հոդվածի 1-ին մասի 6-րդ կետը, 102-րդ հոդվածի 3-րդ կետը և 103-րդ հոդվածը) խնդրի լուծման համար հիմնականում տալիս են ծայրահեղ իրավական գործիք՝ սեփականության իրավունքի հարկադիր դադարեցում գյուղատնտեսական հողամասը երեք տարվա ընթացքում չօգտագործելու դեպքում։ Այնինչ, կարիք կա այնպիսի արդյունավետ կարգավորման, որը մի կողմից կխթանի գյուղատնտեսական նշանակության վարելահողի վերադարձը շրջանառություն, մյուս կողմից՝ կպահպանի հողամասի նկատմամբ սեփականատիրոջ սեփականության իրավունքը և կապահովի սեփականատիրոջ համար պատշաճ ընթացակարգային երաշխիքներ։

Հաշվի առնելով այն, որ վերոնշյալ գործող իրավակարգավորումներով խնդրի լուծումը անմիջականորեն առնչվում է սեփականության իրավունքի դադարեցման հետ՝ սույն օրենսդրական ակտերի նախագծերի ընդունման անհրաժեշտությունը բխում է այն հանգամանքից, որ կարգավորումը պետք է լինի բավարար չափով հստակ և դատական վեճերի ռիսկին դիմակայուն՝ ապահովելով չօգտագործվող վարելահողը գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ հետ բերելու օրինական նպատակը, սեփականատիրոջ սեփականության իրավունքին միջամտելու համաչափությունը և նվազագույն ընթացակարգային երաշխիքների ապահովումը, ինչպես նաև օրենքով համայնքներին տալով հստակ լիազորություններ՝ մեխանիզմը գործնականում կիրառելու համար։

2.       Առաջարկվող կարգավորումների բնույթը և նպատակները․

2.1. Ուսումնասիրված միջազգային համեմատակ փորձ․ հակիրճ բնութագիր.

Ուսումնասիրված համեմատական փորձը ցույց է տալիս, որ չօգտագործվող/ թերշահագործվող գյուղատնտեսական հողերի տնտեսական շրջանառության մեջ վերադարձման համար մի շարք երկրներ կիրառում են հարկադիր վարձակալության իրավական մեխանիզմ՝ պահպանելով հողամասի սեփականատիրոջ սեփականության իրավունքը, բայց միաժամանակ ապահովելով հողի փաստացի օգտագործումը՝ ըստ գյուղատնտեսական նշանակության․

•        Ֆրանսիա. Կիրառվում է «ակնհայտորեն թերշահագործվող» հողերի (underutilised / manifestly underexploited) վերաբերյալ կարգավորում, որի շրջանակում իրականացվում է այդ հողերի գույքագրում, սեփականատիրոջ ծանուցում, ինչպես նաև նախատեսվում է պրեֆեկտի կողմից գործընթացի իրականացում՝ համապատասխան խորհրդատվական մարմնի ներգրավմամբ։

•        Մոլդովա. Տեղական ինքնակառավարման մարմինների վրա դրվում է գյուղատնտեսական հողերի պատշաճ պահպանման և չօգտագործման դեպքերում գործառույթներ իրականացնելու պարտականություն, այդ թվում՝ չօգտագործվող կամ անբավարար պահպանվող մասնավոր հողերը վարձակալության տրամադրելու գործիքակազմ։ Որոշ դեպքերում հիմք կարող է դիտարկվել նաև հողի վիճակի վատթարացումը (օր.՝ մոլախոտերի վերահսկման պահանջների չկատարում՝ որոշակի ժամանակահատվածում)։

•        Խորվաթիա. Գյուղատնտեսության նախարարությանը տրվում է հնարավորություն՝ մինչև 10 տարի ժամկետով հարկադիր վարձակալության տրամադրելու այն մասնավոր սեփականության գյուղատնտեսական հողերը, որոնք չեն պահպանվում գյուղատնտեսական արտադրության համար պիտանի վիճակում, և որոնց սեփականատերերը անհասանելի են կամ նրանց գտնվելու վայրը հայտնի չէ։ Մեկից ավելի շահագրգիռ անձանց դեպքում կիրառվում է հանրային մրցույթ  (public tender)։

2.2. Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի (ՄԻԵԿ) շրջանակը․ «սեփականության օգտագործման նկատմամբ վերահսկողություն» (control of use) և «սեփականությունից զրկում».

Սեփականության իրավունքի միջազգային հիմնական չափանիշը ՄԻԵԿ 1-ին արձանագրության 1-ին հոդվածն է։ Սկզբունքային է հասկանալ, որ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (ՄԻԵԴ)-ը տարբերակում է «սեփականությունից զրկումը» (էքսպրոպրիացիա/սեփականության հարկադիր օտարում) և «օգտագործման նկատմամբ վերահսկումը»։

Հարկադիր վարձակալությունը չի հանդիսանում սեփականությունից զրկում, քանի որ սեփականատերը պահպանում է հողի նկատմամբ իր սեփականության իրավունքը՝ որոշակի սահմանափակումներով։ Այս մեխանիզմը  առավել հավանական է, որ գնահատվի որպես սեփականության օգտագործման նկատմամբ վերահսկողություն՝ 1-ին արձանագրության 1-ին հոդվածի երկրորդ պարբերության տրամաբանության մեջ, որը  ճանաչում է պետության իրավունքը «ընդունելու և կիրառելու այնպիսի օրենքներ, որոնք անհրաժեշտ է համարում՝ սեփականության օգտագործումը վերահսկելու համար՝ ընդհանուր շահին համապատասխան»։

Մեծ պալատի՝ Ջեյ․Էյ․ Փայ (Օքսֆորդ) ՍՊԸ-ն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (2007) վճռով ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ սեփականության օգտագործման և փոխանցման կանոնները արտացոլում են պետության որդեգրած սոցիալական քաղաքականությունը, և «նույնիսկ այն դեպքում, երբ անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքը գրանցված է, օրենսդիրն ազատ է երկարատև, անվիճելի տիրապետմանը ավելի մեծ նշանակություն տալ, քան գրանցման պաշտոնական փաստին», ինչպես նաև ընդունել է, որ նման օրենսդրական ռեժիմով սեփականության տիտղոսի դադարեցումը «չի կարող համարվել ակնհայտորեն անհիմն»։ ՄԻԵԴ-ը միաժամանակ շեշտել է, որ «սեփականության օգտագործման նկատմամբ վերահսկողության» միջամտությունների դեպքում պետք է պահպանվի արդար հավասարակշռություն և պետությունն ունի լայն հայեցողություն միջոցների ընտրության հարցում։   ՄԻԵԴ-ի այս վճռից հետևում է, որ գույքի օգտագործման և իրավական ռեժիմի կանոնները կարող են արտացոլել պետության սոցիալական ու տնտեսական քաղաքականությունը, և որ սեփականատիրոջ երկարատև անգործությունը կարող է իրավական գնահատման առումով նշանակություն ունենալ։ Այդ վճիռը, թեև վերաբերում է ձեռքբերման վաղեմության ինստիտուտին (adverse possession) և ոչ թե հարկադիր վարձակալությանը, այնուամենայնիվ ցույց է տալիս, որ ՄԻԵԴ-ի մոտեցմամբ սեփականության իրավունքի նկատմամբ օրենսդրական միջամտությունը ինքնին անընդունելի չէ, եթե այն հետապնդում է օրինական նպատակ և պահպանում է արդար հավասարակշռությունը հանրային շահի և սեփականատիրոջ իրավունքների միջև։

Ա․ Թույլատրելի հայեցողության լայն շրջանակը (“wide margin of appreciation”) սոցիալ-տնտեսական բարեփոխումների համատեքստում.

ՄԻԵԴ-ը ներպետական իշխանություններին էապես ավելի լայն հայեցողություն է թույլատրում, երբ միջամտությունը հանդիսանում է լայնածավալ տնտեսական կամ սոցիալական բարեփոխումների քաղաքականության մաս։

Ջեյմսն և այլք ընդդեմ Միացյալ Թագավորության (1986) գործով ՄԻԵԴ -ը նշել է, որ «ավելի մեծ սոցիալական արդարություն» ապահովելու նպատակ ունեցող միջոցները կարող են արդարացնել սեփականության իրավունքի նկատմամբ միջամտությունը։ ՄԻԵԴ-ն ընդգծել է, որ նման համատեքստում պետության գնահատականը՝ թե ինչն է հանրային շահ, հարգվում է, եթե այն «ակնհայտորեն առանց ողջամիտ հիմքի» չէ։  Այս մոտեցումը կիրառելի է նաև այնպիսի օրենսդրական միջոցների գնահատման համատեքստում, որոնք ուղղված են գյուղատնտեսական նշանակության հողային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանն ու դրանց երկարատև չօգտագործման հաղթահարմանը։

Քաղաքաշինական և տարածքային պլանավորման քաղաքականությունները, որպես կանոն, այն ոլորտներն են, որտեղ պետությունը միջամտում է՝ հատկապես՝ սեփականության օգտագործման վերահսկման միջոցով՝ ընդհանուր/հանրային շահի ապահովման նպատակով։ Այդպիսի իրավիճակներում, երբ համայնքի ընդհանուր շահը գերակա է, ՄԻԵԴ-ը գտել է, որ պետության հայեցողության շրջանակն ավելի լայն է, քան այն դեպքերում, երբ հարցը վերաբերում է բացառապես քաղաքացիական իրավունքներին։  Օրինակ, Սկագլիարինին ընդդեմ Իտալիայի (2015) գործով ՄԻԵԴ-ն արձանագրել է, որ կառուցապատման սահմանափակումների վերաբերյալ այն բողոքները կարող են անընդունելի ճանաչվել, երբ սեփականատերերը չեն դրսևորել գույքը օգտագործելու/կառուցապատելու իրական մտադրություն և չեն ցույց տվել, որ սահմանափակումը փոխել է գույքի փաստացի օգտագործումը։  Սույն մոտեցումը, ոչ միայն վերաբերում է հանրային քաղաքականության ոլորտում պետության լայն հայեցողությունը, այլև ցույց է տալիս, որ «արդար հավասարակշռության» գնահատման մեջ կարևոր են նաև սեփականատիրոջ վարքագիծը և միջամտության փաստացի ազդեցության աստիճանը։

Բ․ «Արդար հավասարակշռության» (“Fair Balance”) պահանջը.

Ընթացակարգային երաշխիքներ.

Այսպիսով, ՄԻԵԴ-ը մի շարք գործերով կարևորել է պետությունների՝ այնպիսի օրենքներ ընդունելու և կիրառելու իրավունքը, որն անհրաժեշտ է ընդհանուր շահերին համապատասխան սեփականության օգտագործման նկատմամբ վերահսկողություն ապահովելու համար։  Սակայն ՄԻԵԴ-ը նաև բազմիցս արձանագրել է, որ նույնիսկ օրինական նպատակն ինքնին չի կարող արդարացնել կամայական կամ անարդար գործընթացը։ Պետության միջամտությունը պետք է սահմանի «արդար հավասարակշռություն» համայնքի ընդհանուր շահերի և անձի հիմնարար իրավունքների պաշտպանության պահանջների միջև: Այս հավասարակշռության համատեքստում պետք է առկա լինի ողջամիտ հարաբերակցություն կիրառվող միջոցի և հետապնդվող նպատակի միջև:

Ուստի, ՄԻԵԿ 1-ին արձանագրության 1-ին հոդվածի և ՄԻԵԿ 6-րդ հոդվածի (արդար դատաքննության իրավունք) պահանջներին համապատասխանելու համար առաջարկվող օրենսդրական ակտերի նախագծային փաթեթը ներառում է ՄԻԵԴ նախադեպային իրավունքի ձևավորած հետևյալ ընթացակարգային երաշխիքները։

Նախնական ծանուցում․ ՄԻԵԴ-ի նախադեպային իրավունքի համաձայն՝ սեփականության իրավունքի նկատմամբ միջամտությունը պետք է ուղեկցվի այնպիսի ընթացակարգային երաշխիքներով, որոնք անձին ընձեռում են ողջամիտ հնարավորություն իր դիրքորոշումը ներկայացնելու և միջամտող միջոցը արդյունավետ վիճարկելու համար։ Օրինակ, Հենտրիխն ընդդեմ Ֆրանսիայի (1994) գործով ՄԻԵԴ-ը խախտում արձանագրեց այն դեպքում, երբ պետությունը կիրառել էր գույքի նկատմամբ նախապատվության իրավունք՝ առանց սեփականատիրոջը տրամադրելու «արդար լսում»՝ վիճարկելու պետության գնահատականը։ Դատարանը գտավ, որ մրցակցային ընթացակարգի (“adversarial proceedings”) բացակայությունը պետության միջամտությունը դարձրել է կամայական։ 

Հետևաբար, առաջարկվող օրենսդրական փաթեթը նախատեսում է սեփականատիրոջ բազմափուլ ծանուցում, համայնքի ղեկավարի կողմից կայացրած համապատասխան որոշումների համար հիմք հանդիսացած նյութերին նախապես ծանոթանալու հնարավորություն, գրավոր առարկություն և ապացույցներ ներկայացնելու իրավունք, հողամասի լրացուցիչ դիտարկման մեխանիզմ, ինչպես նաև վերջնական վարչական ակտի դատական բողոքարկման հնարավորություն:

Վերականգնման իրավունք (կամ՝ օգտագործման պարտավորության ստանձնում)․  Սպորոնգն ու Լոնրոթն ընդդեմ Շվեդիայի (1982) գործով ՄԻԵԴ-ը նշել է, որ գույքի նկատմամբ երկարատև և համակցված սահմանափակումների կիրառումը կարող է խախտել արդար հավասարակշռությունը՝ անձին դնելով անհատական և չափազանց մեծ բեռի տակ, հատկապես երբ սեփականատերը գործնականում չունի արդյունավետ հնարավորություն՝ սահմանափակումների վերանայում, ժամկետների կրճատում կամ դրանց վերացում պահանջելու և, այդպիսով, իր իրավական դրությունը բարելավվի։ 

Այդ նկատառումից ելնելով՝ նախագծային փաթեթով նախատեսվում է նաև սեփականատիրոջ համար հողամասի նկատմամբ իր տիրապետման և օգտագործման իրավազորությունների վերականգնման կամ հարկադիր վարձակալության կիրառումը կանխելու մեխանիզմ, եթե օրենքով սահմանված պայմաններով վերանում է դրա հիմքը՝ հողամասի չօգտագործումը։ Այս լուծումը նպատակ ունի ապահովելու, որ միջամտությունը չդառնա անհիմն երկարատև կամ ինքնանպատակ, միաժամանակ հաշվի առնելով նաև վարձակալի իրավաչափ շահերը:

Արդար փոխհատուցում.

ՄԻԵԴ-ի նախադեպային իրավունքի վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ պետությունն ունի էական հայեցողություն փոխհատուցման չափի որոշման հարցում, հատկապես՝ երբ խոսքը վերաբերում է լայնածավալ տնտեսական բարեփոխումների իրականացմանը։ Թեպետ փոխհատուցման վերաբերյալ ՄԻԵԴ-ի պրակտիկան առավելապես ձևավորվել է սեփականության հարկադիր օտարմանն (էքսպրոպրիացիային) առնչվող գործերում, նույն սկզբունքները տեսականորեն կիրառելի են նաև «սեփականության օգտագործման նկատմամբ վերահսկման» դեպքերում՝ հաշվի առնելով, որ վերջիններս սեփականության իրավունքի նկատմամբ ավելի փոքր ռիսկեր են պարունակում, քան սեփականության հարկադիր օտարումը։

•        «Ողջամիտ առնչության» չափանիշը (ոչ թե՝ ամբողջական շուկայական արժեք)․ Թեև անհատական դեպքերում էքսպրոպրիացիայի ընդհանուր կանոնը լիարժեք փոխհատուցումն է, ՄԻԵԴ-ը բացահայտորեն ճանաչում է բացառություն համակարգային բարեփոխումների համար։ Դատարանը բազմիցս նշել է, որ «հանրային շահի օրինական նպատակները (օրինակ՝ տնտեսական բարեփոխումների կամ ավելի մեծ սոցիալական արդարություն ապահովելու միջոցառումների դեպքում) կարող են պահանջել պակաս, քան գույքի ամբողջական շուկայական արժեքի փոխհատուցումը»։ 

 Հարկադիր վարձակալության մեխանիզմը առևտրային գործարք չէ, այլ հանրային քաղաքականության գործիք՝ ուղղված չօգտագործվող հողերի արտադրական շրջանառություն վերադարձնելուն։ Հետևաբար, պետությունը պարտավոր չէ երաշխավորել շուկայական վարձավճար, սակայն պարտավոր է ապահովել, որ ստանդարտացված վարձավճարը լինի «ողջամտորեն կապված» հողի գյուղատնտեսական արժեքին, ինչը և օրենսդրական նախագծով ապահովվել է։

•        Գնահատման հարցում թույլատրելի հայեցողության շրջանակը․ ՄԻԵԴ-ը ընդունում է, որ ներպետական իշխանությունները միջազգային դատավորներից ավելի լավ են գնահատում տեղական տնտեսական կարիքները։ Սկզբունքային է, որ դատարանը թույլատրելի է համարել սեփականատերերին փոխհատուցում տալը հողի՝ գնման պահին գործող իրավական կատեգորիայի հիման վրա (օր․՝գյուղատնտեսական), ոչ թե դրա հնարավոր ապագա օգտագործման (օրինակ՝ կառուցապատման կատեգորիայի փոխելով) հիմքով։ Մարիա Ազզոպարդին ընդդեմ Մալթայի (2022) գործով դատարանը ողջամիտ է համարել հողի գյուղատնտեսական նշանակությամբ փոխհատուցումը, նույնիսկ եթե սեփականատերը պնդել է ավելի բարձր արժեք՝ հողի ապագա կառուցապատման հնարավորության հիմքով։

•        Ընթացիկ արժեքի արտացոլման պահանջը․ Սակայն պետք է նշել, որ արհեստականորեն շատ ցածր վարձավճարը կարող է հարկադիր վարձակալության մեխանիզմը վերածել փաստացի սեփականազրկման՝ առանց համարժեք փոխհատուցման։ Փոխհատուցումը/վարձավճարը պետք է արտացոլի տնտեսական իրականությունները։ Լինդհեյմն և այլ ընդդեմ Նորվերգիայի (2012) գործով դատարանը խախտում արձանագրեց, երբ օրենսդրությամբ ամրագրված վարձավճարները տասնամյակներով չէին փոփոխվել, ինչի հետևանքով դրանք ամբողջությամբ կտրվել էին իրական հողային արժեքներից։  Հետևաբար, եթե հարկադիր վարձակալության օրենսդրական մեխանիզմը սահմանում է ստանդարտացված դրույքաչափեր, այն պարտադիր պետք է ներառի պարբերական վերանայման մեխանիզմ, որպեսզի վարձավճարը ժամանակի ընթացքում ինֆլյացիայի պատճառով չդառնա ձևական կամ պատրանքային։

ՄԻԵԴ-ի վերոնշյալ մոտեցումները հաշվի առնելով՝ նախագծով վարձավճարի համար ընտրվել է օբյեկտիվ և վերանայվող հաշվարկային հիմք՝ համապատասխան հողամասի կադաստրային արժեքը, որի նկատմամբ սահմանվում է տարեկան նվազագույն շեմ։ Նախագծով այդ նվազագույն շեմը սահմանվում է տվյալ հողամասի կադաստրային արժեքի հինգ տոկոսի չափով։ Այս լուծման նպատակը շուկայական վարձավճարի մեխանիկական վերարտադրումը չէ, այլ սեփականատիրոջ համար օրենքով կանխատեսելի և հողի տնտեսական արժեքի հետ կապակցված նվազագույն վարձավճարի ապահովումը։ Միաժամանակ, նախագծով առաջարկվող կարգավորումների համաչափության տեսանկյունից էական է, որ կիրառվող հաշվարկային հիմքը ժամանակի ընթացքում վերանայվի, որպեսզի վարձավճարը չկտրվի տնտեսական իրականություններից և չդառնա ձևական կամ պատրանքային:

Ընդհանուր առմամբ, առաջարկվող նախագծային փաթեթը կառուցված է այն տրամաբանությամբ, որ գյուղատնտեսական նշանակության չօգտագործվող հողամասի տնտեսական շրջանառության մեջ վերադարձման հանրային նպատակը հետապնդվի սեփականության իրավունքի դադարեցման փոխարեն՝ ավելի մեղմ, ժամանակավոր և բազմաշերտ երաշխիքներով ուղեկցվող միջամտության միջոցով։ Այդ երաշխիքները ներառում են սեփականության իրավունքի պահպանումը, բազմափուլ ծանուցումը, առարկությունների ներկայացման հնարավորությունը, հողամասի լրացուցիչ դիտարկումները, սահմանափակ ժամկետով միջամտությունը, վարձավճարի վճարումը սեփականատիրոջը, ինչպես նաև դատական վերահսկողության հնարավորությունը։

Այս նույն տրամաբանությամբ նախագծային փաթեթով առաջարկվում է նաև ուժը կորցրած ճանաչել ՀՀ հողային օրենսգրքի 102-րդ հոդվածի 3-րդ կետը՝ գյուղատնտեսական նշանակության հողամասը երեք տարվա ընթացքում չօգտագործելու դեպքում սեփականության իրավունքի հարկադիր դադարեցում նախատեսող դրույթը՝ այն փոխարինելով սեփականության իրավունքը պահպանող, սակայն հողի արդյունավետ օգտագործումն ապահովելուն ուղղված ավելի համաչափ՝ հարկադիր վարձակալության մեխանիզմով։

2.3. Պարտադիր վարձակալության մասին Հայաստանի Հանրապետությունում օրենսդրական նախաձեռնության սահմանադրական հիմքերը․

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության համակարգային վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ սեփականության իրավունքը բացարձակ չէ և կարող է սահմանափակվել հաշվի առնելով հանրային շահը։ Ստորև ներկայացված հոդվածները ձևավորում են այն իրավական հենքը, որը լիազորում է պետությանը միջամտել գյուղատնտեսական հողի կառավարմանը՝ հանուն ընդհանուր բարեկեցության և ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման։

Ա․ Տնտեսական կարգը և սեփականության սոցիալական գործառույթը.

Սահմանադրության 11-րդ հոդվածի համաձայն՝ «Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական կարգի հիմքը սոցիալական շուկայական տնտեսությունն է, որը հիմնված է մասնավոր սեփականության, տնտեսական գործունեության ազատության, ազատ տնտեսական մրցակցության վրա և պետական քաղաքականության միջոցով ուղղված է ընդհանուր տնտեսական բարեկեցությանը և սոցիալական արդարությանը:»։ Այս հոդվածն ամրագրում է, որ ՀՀ տնտեսական կարգի հիմքը «սոցիալական շուկայական տնտեսությունն» է։ Այս սահմանադրական եզրույթը հիմնարար նշանակություն ունի այս օրենսդրական նախաձեռնության համար։ «Սոցիալական շուկայական տնտեսություն» հասկացությունը ենթադրում է, որ պետությունը տնտեսական քաղաքականության և իրավական կարգավորումների միջոցով կարող է և պետք է ապահովի մասնավոր նախաձեռնության ու սեփականության պաշտպանության և հանրային շահի (ընդհանուր տնտեսական բարեկեցության և սոցիալական արդարության) միջև ողջամիտ հավասարակշռություն։

Հայաստանում գյուղատնտեսական նշանակության հողերի զանգվածային լքվածությունը վտանգում է երկրի պարենային անվտանգությունը և խոչընդոտում գյուղական համայնքների զարգացմանը։ Հետևաբար, հարկադիր վարձակալության մեխանիզմի ներդրումը բխում է պետական քաղաքականության սահմանադրական նպատակներից՝ ուղղված սոցիալական արդարության և տնտեսական բարեկեցության ապահովմանը։

Բ․ Բնական պաշարների ողջամիտ օգտագործման իմպերատիվը.

ՀՀ Սահմանադրության 12-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ «Պետությունը խթանում է շրջակա միջավայրի պահպանությունը, բարելավումը և վերականգնումը, բնական պաշարների ողջամիտ օգտագործումը՝ ղեկավարվելով կայուն զարգացման սկզբունքով և հաշվի առնելով պատասխանատվությունն ապագա սերունդների առջև:»։ Սույն հոդվածը նախագծվող մեխանիզմի սահմանադրական գնահատման համար կարևոր հենակետ է, քանի որ հողը դիտարկվում է ոչ միայն որպես քաղաքացիական շրջանառության օբյեկտ, այլև որպես սահմանափակ բնական պաշար։ Սահմանադրական այդ դրույթը պետության վրա դնում է պոզիտիվ պարտավորություն՝ խթանելու բնական պաշարների «ողջամիտ օգտագործումը» և ղեկավարվելու «կայուն զարգացման» սկզբունքով։

 

Գյուղատնտեսական նշանակության հողը երկար տարիներ անմշակ թողնելը, կարող է հակասել բնական պաշարների ողջամիտ օգտագործման սահմանադրական նպատակին, հատկապես երբ այն հանգեցնում է հողի դեգրադացիայի, էրոզիայի, մոլախոտերով պատվելուն կամ տնտեսական շրջանառությունից երկարատև դուրս մնալուն։ Պետությունը իրավասու է ներդնել մեխանիզմներ (այդ թվում՝ հարկադիր բնույթ կրող միջոցներ), որոնք կերաշխավորեն հողային ռեսուրսի պահպանումը և արդյունավետ շահագործումը։

Գ․ Սեփականության իրավունքի իրավաչափ սահմանափակումը.

ՀՀ Սահմանադրության 60-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1. Յուրաքանչյուր ոք ունի օրինական հիմքով ձեռք բերած սեփականությունն իր հայեցողությամբ տիրապետելու, օգտագործելու և տնօրինելու իրավունք:

․․․

3. Սեփականության իրավունքը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով` հանրության շահերի կամ այլոց հիմնական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության նպատակով:»։

 

Թեև 60-րդ հոդվածի 1-ին մասը երաշխավորում է սեփականության իրավունքը, 3-րդ մասը սահմանում է դրա սահմանափակման շրջանակները։ Սեփականության իրավունքը կարող է սահմանափակվել օրենքով, եթե դա անհրաժեշտ է «հանրության շահերի» պաշտպանության համար։

 

Պետք է հստակ տարբերակել «սեփականությունից զրկումը» (օտարում) և «սեփականության իրավունքի սահմանափակումը» (control of use): Հարկադիր վարձակալության մեխանիզմով սեփականատերը պահպանում է հողամասի նկատմամբ սեփականության իրավունքը (“ownership title”), սակայն օրենքի ուժով սահմանափակվում է նրա տիրապետման, օգտագործման, և որոշ չափով նաև տնօրինման իրավազորությունների իրականացումը՝ սահմանված ժամկետով և բացառապես չօգտագործվող հողամասը հարկադիր վարձակալության տրամադրման նպատակով։ Հաշվի առնելով, որ պետության գյուղատնտեսական ներուժի լիարժեք օգտագործումը հանդիսանում է հանրային շահ՝ նման սահմանափակումները, նման սահմանափակումները կարող են համարվել Սահմանադրության 60-րդ հոդվածի 3-րդ մասի տեսանկյունից իրավաչափ, եթե դրանք սահմանվում են օրենքով, հետապնդում են հանրության շահի պաշտպանության նպատակ և ուղեկցվում են համաչափությունը ապահովող բավարար ընթացակարգային երաշխիքներով։

Ելնելով վերոգրյալից՝ կարելի է եզրակացնել, որ ՀՀ Սահմանադրությունը թույլ է տալիս օրենքով նախատեսել գյուղատնտեսական նշանակության չօգտագործվող հողերի արդյունավետ օգտագործմանն ուղղված պետական միջամտության մեխանիզմներ, եթե դրանք հետապնդում են հանրային շահի օրինական նպատակ, չեն հանգեցնում սեփականության իրավունքի անհամաչափ սահմանափակման և ապահովում են սեփականատիրոջ համար բավարար ընթացակարգային և նյութական երաշխիքներ։ Այս տրամաբանության շրջանակում հարկադիր վարձակալության առաջարկվող մեխանիզմը կարող է դիտարկվել որպես ՀՀ Սահմանադրությանը չհակասող իրավական միջոց։

2.4. Առաջարկվող կարգավորումը

Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ նախագծային փաթեթով առաջարկվում է Հայաստանում ներդնել քաղաքացուն կամ իրավաբանական անձին սեփականության իրավունքով պատկանող գյուղատնտեսական նշանակության չօգտագործվող վարելահողերի հարկադիր վարձակալության մեխանիզմ՝ միաժամանակ ապահովելով՝

(ա) հողի փաստացի օգտագործման խթանումը,

(բ) սեփականության իրավունքի պահպանումը, և

(գ) սեփականատիրոջ ու վարձակալի իրավունքների ու պարտականությունների ողջամիտ հավասարակշռումը։

 

Մեխանիզմը կառուցված է փուլային տրամաբանությամբ՝ պահպանելով օրինականության, իրավաչափ նպատակի, համաչափության և ընթացակարգային երաշխիքների նվազագույն պահանջները։ Միևնույն ժամանակ, օրենքի մակարդակում ավելի մանրամասն ամրագրվում են հողամասի դիտարկման, հողամսասի չօգտագործման չափանիշը, դրա՝ որպես չօգտագործվող հաշվառման, չօգտագործվող հողամասերի տվյալների շտեմարանի գործարկման, հարկադիր վարձակալության գործընթաց սկսելու, սեփականության իրավունքի որոշակի սահմանափակումների պետական գրանցման, հողամասի հարկադիր վարձակալությունը առանց մրցույթի և մրցույթով տրամադրման, ինչպես նաև գործընթացային և պայմանագրային մի շարք պարտադիր հետևանքներ, մինչդեռ մրցույթի կարգին վերաբերող մանրամասները և հարկադիր վարձակալության պայմանագրի օրինակելի ձևը սահմանելը վերապահված է  Կառավարությանը՝ օրենքով ամրագրված հիմքերի ու սահմանների շրջանակներում։

 

Առաջին փուլում (նախապատրաստական փուլ) նախատեսվում է համայնքի ղեկավարի կողմից համայնքի վարչական սահմաններում գտնվող քաղաքացուն կամ իրավաբանական անձին պատկանող գյուղատնտեսական նշանակության բոլոր վարելահողերի  տարեկան (առնվազն մեկ անգամ) դիտարկում և հողամասի՝ ըստ իր գյուղատնտեսական նշանակության չօգտագործման փաստի պարզում։ Նախագծային փաթեթով ուղղակիորեն սահմանվում է նաև վարելահողի չօգտագործման չափանիշը․  հողամասը համարվում է չօգտագործվող, եթե տվյալ տարվա ընթացքում ամբողջությամբ զբաղեցված չէ գյուղատնտեսական մշակաբույսերով։

 

Նախագծով նախատեսվել են տվյալ գործընթացի շրջանակում իրականացվող վարչական վարույթի առանձնահատկությունները՝ մի կողմից վարչարարական առումով այն համայնքի ղեկավարների համար գործնականորեն կիրառելի և մատչելի դարձնելու, իսկ մյուս կողմից՝ ապահովելու հողամասերի սեփականատերերի (և օրինական օգտագործողների) լսված լինելու իրավունքը և փաստական հիմքերը վիճարկելու իրական հնարավորությունը։ «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» օրենքով նախատեսված ընդհանուր ընթացակարգի ամբողջական կիրառումը տվյալ դեպքում կհանգեցներ անհամաչափ վարչական բեռի՝ քանի որ համայնքի ղեկավարը փաստացի ստիպված կլիներ յուրաքանչյուր դիտարկումից առաջ անհատապես ծանուցել համայնքի վարչական սահմաններում գտնվող բոլոր հողամասերի սեփականատերերին՝ անկախ նրանից՝ տվյալ հողամասի վերաբերյալ առկա են արդյոք չօգտագործման նշաններ։ Հաշվի առնելով նաև այն, որ նախագծով դիտարկումը կարող է կազմակերպվել տարվա ընթացքում մեկից ավելի անգամ (ներառյալ՝ գյուղատնտեսական սեզոնի ավարտին լրացուցիչ դիտարկում), նման պարտադիր նախնական անհատական ծանուցումների համակարգը համայնքի ղեկավարի համար կդառնար անհիմն և չափազանց ծանր վարչական բեռ և գործնականում դժվար իրագործելի։

Ուստի, չօգտագործվող հողամասերի դասակարգման և հաշվառման նպատակով իրականացվող վարչական վարույթի համար սահմանվել են հատուկ ընթացակարգային լուծումներ, որոնք միաժամանակ՝

 

ա)      թույլ են տալիս իրականացնել փաստի պարզման աշխատանքները կազմակերպված և արդյունավետ կերպով (տարեկան ժամանակացույցով դիտարկումներ, փաստական նյութերի օբյեկտիվ ամրագրում), և

բ)       ապահովում են սեփականատիրոջ համար պաշտպանության անհրաժեշտ երաշխիքները՝ վարույթի հարուցման և լրացուցիչ դիտարկման մասին պատշաճ ծանուցում, գրավոր առարկություն և ապացույցներ ներկայացնելու հնարավորություն, ինչպես նաև մասնակցություն լրացուցիչ դիտարկմանը՝ մինչև վերջնական վարչական ակտի ընդունումը։

 

Նախագծային փաթեթով մանրամասնեցած են դիտարկման կազմակերպական կանոնները․ դիտարկումն իրականացվում է համայնքի ղեկավարի կողմից սահմանված ժամանակացույցին համապատասխան, իսկ ժամանակացույցը կազմելիս հաշվի են առնվում գյուղատնտեսական նշանակության վարելահողին բնորոշ օգտագործման ժամանակահատվածները։

 

Միաժամանակ, նախագծային փաթեթով վարելահողերի դիտարկման կազմակերպման կանոնները և ապացուցողական հիմքերը զգալիորեն մանրամասնեցված են։ Դիտարկումն իրականացվում է համայնքի ղեկավարի կողմից ձևավորված առնվազն երեք անդամից բաղկացած խմբի միջոցով, որի անդամներից առնվազն մեկը պետք է լինի գյուղատնտեսության ոլորտի մասնագետ, իսկ ըստ անհրաժեշտության կարող է ներգրավվել նաև բուսաբուծության մասնագետ։ Եթե դիտարկումը հնարավոր չէ իրականացնել հողամասի տարածքի ներսում, այն կարող է կատարվել օրինականորեն հասանելի վայրերից և տեխնիկական միջոցների կիրառմամբ։

 

Նաև հստակեցված են ապացուցողական նյութերի աղբյուրները՝ լուսանկարներ, տեսանյութեր, տեղորոշման տվյալներ, քարտեզագրական կամ տարածական հաշվարկի տվյալներ, կադաստրի տվյալներ, դիտարկող խմբի գնահատականը, ինչպես նաև սեփականատիրոջ կամ օրինական օգտագործողի ներկայացրած փաստաթղթերն ու բացատրությունները։ Տվյալ տարվա առաջին դիտարկման արդյունքում կազմվող տեղեկանքն ունի նախնական բնույթ, վարչական ակտ չէ և ինքնին չի առաջացնում հողամասը որպես չօգտագործվող դասակարգելու իրավական հետևանքներ, որոնք կարող են առաջանալ միայն լրացուցիչ դիտարկումից հետո համայնքի ղեկավարի կողմից ընդունվող վարչական ակտի արդյունքում։

 

Դիտարկման արդյունքում որպես չօգտագործվող դասակարգված հողամասերի միասնականացված հաշվառման նպատակով նախագծային փաթեթով առաջարկվում է ստեղծել չօգտագործվող հողամասերի վերաբերյալ տվյալների շտեմարան՝ որպես ազգային գեոպորտալի քարտեզագրական համակարգի առանձին թեմատիկ շերտ, որը ծառայում է ինչպես տվյալահեն քաղաքականության մշակմանը, այնպես էլ հարկադիր վարձակալության մեխանիզմի գործարկմանը։  Նշված շտեմարանը վարում և արդիականացնում են համայնքների ղեկավարները ազգային գեոպորտալի միջոցով, իսկ դրա տվյալներն ամեն տարի թարմացվում են տվյալ տարվա դիտարկումների արդյունքներով։

 

Երկրորդ փուլում (նախազգուշացման փուլ․ չօգտագործվող հողամասի տվյալների հրապարակում և սեփականատիրոջ նախնական ծանուցում) նախատեսվում է, մի կողմից, ապահովել մեխանիզմի թափանցիկ գործարկումը՝ հանրայնացնելով այն հողամասերը, որոնք տվյալների շտեմարանում մեկ տարի անընդմեջ նշվել են որպես չօգտագործվող, իսկ մյուս կողմից՝ սեփականատիրոջը տալ իրական հնարավորություն՝ մինչև հարկադիր գործիքի կիրառումը հողամասը փաստացի օգտագործման վերադարձնելու համար։

 

Մասնավորապես, մեկ տարի անընդմեջ որպես չօգտագործվող հաշվառված վարելահողերի հիման վրա համայնքի ղեկավարը կազմում է հարկադիր վարձակալության տրամադրման ենթակա հողամասերի տարեկան ցուցակ, որը հրապարակվում է հաայնքի, մարզպետարանի և լիազոր մարմնի պաշտոնական կայքերում։ Միաժամանակ, նախագծով նախատեսվում են բացառություններ, որոնց դեպքում հողամասը տվյալ տարվա ցուցակում չի ներառվում՝ հաշվի առնելով տվյալ տարում հողամասի չօգտագործման պատճառները, օրինակ՝ ցել, մշակաբույսի ագրոտեխնիկական առանձնահատկություններ կամ սեփականատիրոջ կամքից անկախ օբյեկտիվորեն բացառող այլ հանգամանքներ։

Ցուցակի հրապարակումից հետո՝ հողամասը հարկադիր վարձակալության գործընթացն սկսվում է շահագրգիռ անձի գրավոր դիմումի հիման վրա (այսինքն՝ մեխանիզմը աշխատում է ոչ թե պարբերական մրցույթների տրամաբանությամբ, այլ՝ միայն պահանջարկի/շահագրգռվածության առկայության դեպքում)։

 

Շահագրգիռ անձի դիմումը ստանալուց հետո համայնքի ղեկավարը պարտավոր է սեփականատիրոջը նախապես պատշաճ ծանուցել հարկադիր վարձակալության գործընթացի հնարավոր մեկնարկի մասին և տրամադրել 50-օրյա ժամկետ՝ գրավոր տեղեկացնելու, որ հողամասը տվյալ ժամկետում առնվազն սկսել է օգտագործվել ըստ նպատակային նշանակության՝ սեփականատիրոջ կողմից, իր ընտրած վարձակալի կամ անհատույց օգտագործողի միջոցով, կամ հենց դիմում ներկայացրած շահագրգիռ անձի կողմից՝ կողմերի միջև կնքված պայմանագրի հիման վրա։ Եթե շահագրգիռ անդիմումը ներկայացվել է գյուղատնտեսական ակտիվ սեզոնից դուրս, ապա համապատասխան վարչական վարույթը հարուցվում է օրենքով նախատեսված համապատասխան ժամանակահատվածում՝ ակտիվ սեզոնի մեկնարկին նախորդող մեկ ամսվա ընթացքում։ Սեփականատիրոջ կողմից տեղեկացման ներկայացման դեպքում այն դիտվում է նաև որպես սեփականատիրոջ գրավոր պարտավորության ստանձնում, իսկ դրա խախտումը կարող է առաջացնել վարչական պատասխանատվություն։ Տեղեկացման ներկայացման դեպքում իրականացվում է լրացուցիչ դիտարկում՝ փաստացի օգտագործման առկայությունը պարզելու համար։ Եթե տեղեկացում չի ներկայացվում կամ լրացուցիչ դիտարկմամբ հաստատվում է, որ հողամասը շարունակում է չօգտագործվել, համայնքի ղեկավարը ընդունում է տվյալ չօգտագործվող հողամասը հարկադիր վարձակալության տրամադրման գործընթաց սկսելու մասին որոշում և անցնում է հաջորդ փուլին։

 

Երրորդ փուլ (հարկադիր վարձակալության գործընթացի կազմակերպման փուլ)․ Եթե նախազգուշացման փուլում սեփականատիրոջ կողմից հողամասի փաստացի օգտագործումը չի հավաստվում, համայնքի ղեկավարը սահմանված ժամկետում ընդունում է հիմնավորված որոշում՝ հարկադիր վարձակալության հանձնման գործընթաց սկսելու մասին, որի մասին սեփականատերը պատշաճ ծանուցվում է։ Քանի որ հարկադիր վարձակալության հանձնման գործընթաց սկսելու մասին համայնքի ղեկավարի որոշման ուժի մեջ մտնելու պահից է ծագում համայնքի ղեկավարի՝ չօգտագործվող հողամասի նկատմամբ համայնքի ղեկավարի սահմանափակ և ժամանակավոր տնօրինման լիազորությունը՝ այդ հողամասը, օրենսդրության համաձայն, միայն հարկադիր վարձակալության տրամադրման նպատակով անհրաժեշտ գործողություններ կատարելու  կամ այդ գործողությունների իրականացումն ապահովելու համար, ուստի Նախագծով սահմանված է որ հարկադիր վարձակալության հանձնման գործընթաց սկսելու մասին համայնքի ղեկավարի որոշումն ուժի մեջ մտնի ընդունման պահին, որպեսզի հնարավոր լինի այդ որոշման հիման վրա կատարել համապատասխան սահմանափակումների գրանցում Հայաստանի Հանրապետության կադաստրի կոմիտեի կողմից։ Հակառակ դեպքում համայնքի ղեկավարը տրամաբանորեն իրավասու չի լինի կատարել գործընթացով նախատեսված հետագա քայլերը։

 

Այդ որոշումն ուժի մեջ մտնելու պահից ծագում է համայնքի ղեկավարի՝ հողամասի նկատմամբ սահմանափակ և ժամանակավոր տնօրինման լիազորությունը, և միաժամանակ սահմանափակվում են սեփականատիրոջ (առկայության դեպքում նաև՝ օրինական օգտագործողի) տիրապետման և օգտագործման իրավազորությունները և իրականացվում է համապատասխան սահմանափակումների պետական գրանցումը։ Որոշումը վարչական կարգով բողոքարկման ենթակա չէ և կարող է վիճարկվել միայն դատական կարգով, իսկ դատական բողոքարկումը չի կասեցնում դրա կատարումը։

 

Այս փուլի համար նույնպես նախատեսվել է վարչական վարույթի առանձնահատկություններ, հիմնականում նպատակ ունենալով գործընթացը հնարավորինս պարզեցված դարձնել համայնքի ղեկավարների համար, գործընթացը կազմակերպել հնարավորինս սեղմ ժամկետում՝ հաշվի առնելով պոտենցիալ վարձակալի (ներդրողի) առկայությունը, սակայն միաժամանակ ապահովելով սեփականատիրոջ լսված լինելու իրավունքը։

 

Առաջարկվող կարգավորումների առանցքային երաշխիքներից է այն, որ մեխանիզմը չի առաջացնում հողամասի սեփականության իրավունքի փոխանցում համայնքին։ Օրենսդրական մակարդակով հստակ ամրագրվում է, որ համայնքի ղեկավարը օրենքի ուժով ստանում է հողամասի նկատմամբ սահմանափակ և ժամանակավոր տնօրինման լիազորություն՝ բացառապես տվյալ հողամասը հարկադիր վարձակալության հանձնելու գործընթացը կազմակերպելու ու այդ սահմաններում անհրաժեշտ գործողություններ կատարելու համար։ Միաժամանակ ամրագրվում են սեփականատիրոջ և մյուս շահառուների (ներառյալ՝ վարձակալի) իրավունքների պաշտպանությանը միտված սահմանափակումներ՝ բացառելով հողամասի ոչ գյուղատնտեսական նպատակով տրամադրումը կամ նպատակային նշանակության փոփոխման հնարավորությունը։

Վարձակալի ընտրության մասով ամրագրվում է հստակ տրամաբանություն․

ա) եթե նույն չօգտագործվող հողամասի վերաբերյալ համայնքի ղեկավարի աշխատակազմում առաջին ստացված դիմումի օրվա ավարտի դրությամբ ստացվել է միայն մեկ դիմում, և այն ներկայացրել է տվյալ հողամասին սահմանակից հողամասի սեփականատերը կամ օրինական օգտագործողը, ապա հողամասը տրամադրվում է առանց մրցույթի՝ օրինակելի պայմանագրով (առանց մրցույթի հարկադիր վարձակալություն)․

բ)       եթե նույն հողամասի վերաբերյալ առաջին ստացված դիմումի օրվա ավարտի դրությամբ ստացվել է միայն մեկ դիմում, սակայն դիմողը սահմանակից հողամասի սեփականատեր կամ օրինական օգտագործող չէ, կամ ստացվել են մեկից ավելի դիմումներ, ապա կազմակերպվում է մրցույթ՝ օրենսդրությամբ սահմանված մրցութային ընթացակարգով (մրցույթով հարկադիր վարձակալություն)։

 

Այսպիսով, մրցույթը կիրառվում է այն բոլոր դեպքերում, երբ առանց մրցույթի տրամադրման հատուկ նախապայմանները բացակայում են, իսկ առանց մրցույթի ուղիղ տրամադրումը պահպանվում է սահմանակից հողամասի սեփականատիրոջ կամ օրինական օգտագործողի համար՝ մասնատված փոքր հողերի օգտագործումը խթանելու նպատակով։ Ընտրված վարձակալի հետ համայնքի ղեկավարը, որպես օրենքով լիազորված մարմին, կնքում է հարկադիր վարձակալության պայմանագիր՝ Կառավարության կողմից սահմանվող օրինակելի ձևով, կազմակերպվում է հողամասի տիրապետման հանձնումը և գործարկվում է վարձավճարի վճարման մեխանիզմը։ Միաժամանակ, Նախագծով կարգավորվել են նաև մրցույթի արդյունքներով հաջորդ մասնակցին պայմանագիր առաջարկելու, կրկնամրցույթի չկայանալու հետևանքների և որոշ դեպքերում նույն հողամասի նկատմամբ հետագայում առանց մրցույթի ստանալու իրավունքից զրկման հարցերը։

 

Նախագծով լրացուցիչ կարգավորվում է նաև հարկադիր վարձակալության ընթացքում հողամասի սեփականատիրոջ փոփոխության հարցը։ Սեփականության իրավունքի անցումը՝ անկախ դրա հիմքից, ինքնին չի դադարեցնում գործող հարկադիր վարձակալության պայմանագիրը, իսկ նոր սեփականատերը օրենքի ուժով մտնում է այդ հարաբերության մեջ՝ պայմանագրի մնացած ժամկետի համար։

 

Բացի այդ, առանձին կարգավորվում է երրորդ անձանց իրավունքների հարցը․ մինչև հարկադիր վարձակալության պայմանագրի կնքումը հողամասի նկատմամբ առկա գրավը, սերվիտուտը, նախապատվության կամ այլ գույքային իրավունքները ինքնին չեն խոչընդոտում մեխանիզմի կիրառմանը, սակայն օրենքով պահպանվող իրավունքները շարունակում են պահպանվել և պետք է հաշվի առնվեն վարձակալի կողմից։

 

Նախագծով նաև նախատեսվել է պայմանագրի ժամկետի ավարտից առաջ նույն վարձակալի կողմից երկարացման դիմում ներկայացնելու մեխանիզմ, սեփականատիրոջ հատուկ ծանուցում, սեփականատիրոջ պատասխանի կամ լռության իրավական հետևանքներ, ինչպես նաև որոշ դեպքերում նախկին վարձակալի նախապատվության իրավունքի տարրեր նույն հողամասի նկատմամբ։

 

Վարձավճարի մասով սահմանվում է տարեկան նվազագույն շեմ` տվյալ հողամասի կադաստրային արժեքի հինգ տոկոսի չափով, ինչպես նաև հստակեցվում է, որ վարձավճարը հանդիսանում է սեփականատիրոջ եկամուտ՝ անկախ այն հանգամանքից, որ պայմանագիրը կնքվում է միայն համայնքի ղեկավարի և վարձակալի միջև։ Նախագծով մանրամասնեցվել է նաև, որ վարձավճարը վճարվում է սեփականատիրոջ նշած հաշվեհամարին կամ, եթե վճարումը փաստացի անհնար է, նոտարի դեպոզիտ հաշվին, որը դիտվում է որպես պատշաճ կատարում։ Ընդ որում՝ դեպոզիտին փոխանցման հետ կապված բոլոր պարտադիր վճարներն ու այլ ծախսերը կրում է վարձակալը, սեփականատերը կամ իրավահաջորդը կարող է ցանկացած ժամանակ պահանջել իր օգտին կուտակված գումարները, իսկ օրենքով նախատեսված որոշ դեպքերում երկար ժամանակ չպահանջված գումարների նկատմամբ սահմանվում է դրանք՝ պետական և համայնքային պետական բյուջե բաշխելու հատուկ ռեժիմ։

 

Նախագծային փաթեթով միաժամանակ առաջարկվում է կարգավորել նաև նոտարի դեպոզիտ հաշվին կուտակված, սակայն երկար ժամանակ չպահանջված վարձավճարի գումարների հետագա տնօրինման հարցը։ Գործող «Նոտարիատի մասին» ՀՀ օրենքը կարգավորում է դեպոզիտի ընդունումը, պահպանումը, ծանուցումը և շահառուին հանձնումը, սակայն չի սահմանում հատուկ կանոն այն դեպքերի համար, երբ նոտարի դեպոզիտ հաշվին մուտքագրված վարձավճարները տևական ժամանակ մնում են չպահանջված։ Այդ բացը լրացնելու և հարկադիր վարձակալության մեխանիզմի գործնական գործարկելիությունը ապահովելու նպատակով նախագծային փաթեթով նախատեսվում են հատուկ կարգավորումներ, որոնց համաձայն՝ օրենքով սահմանված երկարատև ժամկետի, վերջնական ծանուցման և դատական վերահսկողության պայմաններում նման գումարները կարող են դատական կարգով ճանաչվել տիրազուրկ և փոխանցվել համապատասխան համայնքի և Հայաստանի Հանրապետության բյուջեներ՝ 50/50 համամասնությամբ։

Առաջարկվող կարգավորումը մշակվել է նաև ՄԻԵԴ նախադեպային իրավունքի հաշվառմամբ։ Մասնավորապես, Զոլոտասն ընդդեմ Հունաստանի (թիվ 2) գործով դատարանը դիտարկել է այնպիսի իրավական կարգավորում, որի պայմաններում բանկային հաշվում առկա և երկար ժամանակ չպահանջված դրամական միջոցները որոշակի ժամկետի ավարտից հետո կարող էին փոխանցվել պետությանը։ Այդ գործով դատարանը նշել է, որ պետության դրական պարտավորությունն է, հաշվի առնելով վաղեմության ժամկետի անբարենպաստ հետևանքները, «նախատեսել ժամկետի ավարտից առաջ հաշվետիրոջն այդ մասին տեղեկացնելու պարտավորություն», իսկ նման տեղեկության բացակայության պայմաններում դիմումատուն «չափազանց և անհամաչափ վնաս է կրել»։  Ուստի սույն նախագծային փաթեթով, բացի երկարատև ժամկետից, նախատեսվել է նաև սեփականատիրոջ (կամ իրավահաջորդի) վերջնական պատշաճ ծանուցում և միայն դրանից հետո՝ դատական կարգով համապատասխան գումարների հետագա ճակատագրի որոշում, ինչը միտված է հանրային շահի և սեփականության իրավունքի պաշտպանության միջև արդարացի հավասարակշռության ապահովմանը։

 

Չորրորդ փուլում (մշտադիտարկման փուլ) նախատեսվում է հարկադիր վարձակալության հանձնված հողամասերի օգտագործման մշտադիտարկում՝ ապահովելու համար հողամասի փաստացի օգտագործումը հենց որպես գյուղատնտեսական նշանակության վարելահող ։ Մշտադիտարկումը կարող է իրականացվել ինչպես դիտարկման ընդհանուր ընթացակարգով, այնպես էլ հարկադիր վարձակալության պայմանագրով նախատեսված հիմքերով հողամաս մուտք գործելու միջոցով, իսկ դրա արդյունքներով համապատասխան տվյալները ենթակա են արդիականացման չօգտագործվող հողամասերի տվյալների շտեմարանում։ Եթե սահմանված կարգով արձանագրվում է, որ վարձակալը հողամասը չի օգտագործում նախատեսված նպատակով, համայնքի ղեկավարը պարտավոր է լուծել պայմանագիրը։

 

Միաժամանակ, իրավական որոշակիությունն ու հարկադիր վարձակալության ամբողջ մեխանիզմի գործարկելիությունը ապահովելու նպատակով նախագծային փաթեթը ներառում է նաև հարակից օրենքներում լրացումներ և փոփոխություններ, քանի որ միայն Հողային օրենսգրքով հնարավոր չէ ամբողջությամբ կարգավորել հարաբերությունների քաղաքացիաիրավական և վարչական բաղադրիչները, համայնքի ղեկավարի լիազորությունները, ապացուցողական հիմքերի ձևավորման գործիքակազմը և դատական վերահսկողության արդյունավետ ընթացակարգը։ Հարակից օրենքներում նախատեսվող փոփոխությունները միտված են վերացնել այն իրավական բացերը, որոնք գործնականում կարող են հանգեցնել լիազորությունների անորոշության, պայմանագրային հարաբերության վիճարկելիության, ապացույցների անթույլատրելի ճանաչման կամ գործընթացի անհամաչափ ձգձգման ռիսկերի։ Այս առումով՝

(ա) ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում առաջարկվող լրացումները նախատեսվում են հարկադիր վարձակալությունը որպես քաղաքացիաիրավական հարաբերություն լիարժեք կարգավորելու համար։ Մասնավորապես, ամրագրվում է հարկադիր վարձակալությունը որպես անշարժ գույքի վարձակալության պայմանագրի առանձին տեսակ, հստակեցվում են պայմանագրի օբյեկտը, կողմերի կարգավիճակը, ժամկետը, պարտադիր պայմանները և իրավունքի պետական գրանցման պահանջը՝ ապահովելու համար իրավահարաբերության հակադրելիությունը երրորդ անձանց նկատմամբ և նվազեցնելու պայմանագրի անվավերության կամ ոչ իրավաչափության հիմքերով վիճարկելիության ռիսկերը։ Լրացումներով նաև հստակեցվում են վարձավճարի վճարման իրավական ռեժիմը և տեխնիկական անհնար լինելու դեպքում վճարման ապահովման միջոցները, ինչպես նաև սահմանվում են ենթավարձակալության, իրավունքների փոխանցման և գրավադրման արգելքներ ու վաղաժամ լուծման առանձնահատկություններ՝ կանխելու համար շահագործման նպատակային բնույթին հակասող վարքագիծը և ապահովելու պայմանագրային հարաբերության կայունությունը։

(բ) «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքում առաջարկվող լրացումները անհրաժեշտ են համայնքի ղեկավարի լիազորությունների հստակ իրավական հիմք ապահովելու համար՝ այն գործողությունների մասով, որոնք առնչվում են գյուղատնտեսական նշանակության հողամասերի փաստացի օգտագործման դիտարկմանը, չօգտագործվող ճանաչված հողամասերի հաշվառմանը և Հողային օրենսգրքում լրացվող 18.1-րդ գլխի իմաստով հարկադիր վարձակալության տրամադրմանը։ Բացի այդ, օրենքով ավագանուն վերապահվում է մրցութային հանձնաժողով ստեղծելու, դրա կազմը և գործունեության հիմնական կանոնները հաստատելու որոշում ընդունելու լիազորություն՝ մրցույթով հարկադիր վարձակալության դեպքերի համար։ Նշված փոփոխություններով վերացվում է լիազորությունների անորոշության ռիսկը և ապահովվում է, որ մեխանիզմի շրջանակում կայացվող վարչական ակտերը և կատարվող իրավական գործողությունները ունենան բավարար ու միանշանակ օրենսդրական հիմք։

(գ) «Տարածական տվյալների մասին» օրենքում առաջարկվող լրացումը․ Հարկադիր վարձակալության ընդհանուր մեխանիզմի գործարկման և մասնավորապես չօգտագրծվող հողերի հաշվառման ընթացքում էական նշանակություն ունի հողամասերի ճիշտ նույնականացումը, դիտարկումների փաստագրման միատեսակությունը և նյութերի կապակցումը կադաստրային տվյալների հետ։ Այդ նպատակով սահմանվում է համայնքի ղեկավարին անհրաժեշտ տարածական տվյալների և դրանց հետ առնչվող ծառայությունների անվճար տրամադրման իրավական հիմք՝ տվյալների շտեմարանի ձևավորման, հողամասերի նույնականացման և գործընթացի պատշաճ փաստագրման ապահովման համար։ Միաժամանակ նախատեսվում է, որ օրենքի ուժի մեջ մտնելուց հետո երկու ամսվա ընթացքում պետք է ապահովվի համայնքների համար համապատասխան տեխնիկական հասանելիությունը։

(դ) ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքում առաջարկվող լրացումները միտված են ապահովելու արդյունավետ դատական վերահսկողություն և նվազեցնելու գործընթացի արհեստական ձգձգումների ռիսկը։ Մեխանիզմի գործարկելիության և համաչափության համար անհրաժեշտ է, որ չօգտագործվող հողամասը հարկադիր վարձակալության տրամադրելու գործընթաց սկսելու մասին համայնքի ղեկավարի որոշման բողոքարկումը չվերածվի գործնականում մեխանիզմը կաթվածահարող միջոցի, միաժամանակ պահպանելով սեփականատիրոջ արդյունավետ դատական պաշտպանության իրավունքը։ Այդ նպատակով նախատեսվում է՝

•        որ համապատասխան դեպքերում հայցադիմումը վարույթ ընդունելը, որպես ընդհանուր կանոն, չկասեցնի համայնքի ղեկավարի որոշումների կատարումը,

•        հատուկ վարույթ՝ դատարան դիմելու 10-օրյա և գործի քննության 2-ամսյա պարտադիր ժամկետներով, ինչը թույլ է տալիս պոտենցիալ վարձակալի (ներդրողի) համար իրավական անորոշության ժամանակահատվածը նվազեցնել և ապահովել կանխատեսելի դատավարական ընթացք, ինչպես նաև

•        որ առաջին ատյանի դատական ակտի բողոքարկման, վերաքննիչ բողոքի չկասեցնող ազդեցության, վերաքննիչ քննության սեղմ ժամկետների և վերաքննիչ ակտի վերջնականության վերաբերյալ հատուկ կարգավորումներ։

(ե) Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքում առաջարկվող լրացումը նպատակ ունեն սահմանելու վարչական պատասխանատվություն հարկադիր վարձակալության մեխանիզմի շրջանակում սեփականատիրոջ կողմից՝  համայնքի ղեկավարին ներկայացված գրավոր տեղեկացմամբ ստանձնած պարտավորությունների խախտման համար, քանի որ այդ պարտավորության ստանձնման դիմաց, ըստ հիմնական նախագծի, համայնքի ղեկավարը դադարեցնում է տվյալ հողամասի հարկադիր վարձակալության տրամադրման գործընթացը՝ մերժելով պոտենցիալ վարձակալին (ներդրողին)։

(զ) ՀՀ հարկային օրենսգրքում առաջարկվող լրացումները նպատակ ունեն ապահովելու հարկադիր վարձակալության մեխանիզմի գործարկելիությունը նաև հարկային տեսանկյունից։ Մասնավորապես, հստակեցվում է, որ հարկադիր վարձակալության պայմանագրի օբյեկտ հանդիսացող հողամասի մասով անշարժ գույքի հարկ վճարող է համարվում վարձակալը՝ պայմանագրից ծագող իրավունքի պետական գրանցման պահից սկսվող և դրա դադարման պետական գրանցմամբ ավարտվող ժամանակահատվածում, իսկ սեփականատիրոջ մոտ այդ նույն ժամանակահատվածում տվյալ հողամասի համար անշարժ գույքի հարկ չի հաշվարկվում։

(է) «Նոտարիատի մասին» օրենքում առաջարկվող լրացումը նպատակ ունի հատուկ՝ միայն հարկադիր վարձակալության դեպքերի համար հստակեցնել նոտարի դեպոզիտ հաշվին վարձավճարի մուտքագրման, պահպանման, հանձնման և վերադարձման առանձնահատկությունները, ապահովել տվյալ վճարումների նույնականացումն ու շարունակականությունը, ինչպես նաև կապել նոտարի գործողությունները Հողային օրենսգրքի 97.14-րդ հոդվածով նախատեսված՝ չպահանջված գումարների նկատմամբ դատական կարգով կիրառվող հատուկ ռեժիմի հետ։ Նշված լրացման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է նաև նրանով, որ «Նոտարիատի մասին» օրենքի ընդհանուր դրույթները, ինքնին կիրառվելով, ամբողջությամբ չեն կարգավորում հարկադիր վարձակալության շրջանակում նոտարի դեպոզիտ հաշվին կուտակվող վարձավճարների հետագա ճակատագիրը և կարող են բավարար չափով չարտացոլել այդ հարաբերության առանձնահատկությունները։ Ուստի առաջարկվող հատուկ նորմը մի կողմից կանխում է ընդհանուր կարգավորումների հետևանքով մեխանիզմի խաթարման ռիսկը, իսկ մյուս կողմից ապահովում է, որ նոտարի դեպոզիտ հաշվին կուտակված գումարները օրենքով նախատեսված փուլում ունենան հստակ և կանխատեսելի իրավական ելք։

(ը) Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքում առաջարկվող լրացումը նպատակ ունի սահմանել առանձին հատուկ վարույթ՝ նոտարի դեպոզիտ հաշվին հարկադիր վարձակալության շրջանակում կուտակված և օրենքով սահմանված ժամկետում չպահանջված վարձավճարի գումարները տիրազուրկ ճանաչելու և համապատասխան համայնքային ու պետական բյուջեներ փոխանցելու վերաբերյալ գործերի համար։ Առանձին հատուկ վարույթի նախատեսումը պայմանավորված է նրանով, որ Քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի գործող 30-րդ գլուխը վերաբերում է տիրազուրկ շարժական գույքը ճանաչելուն և դրա նկատմամբ դիմողի սեփականության իրավունքի ճանաչմանը, մինչդեռ սույն դեպքում խոսքը վերաբերում է ոչ թե դիմողի սեփականության իրավունքի ճանաչմանը, այլ նոտարի դեպոզիտ հաշվին կուտակված հատուկ նպատակային դրամական միջոցների նկատմամբ դատարանի որոշմամբ դրանց հետագա իրավական ճակատագրի որոշմանը և համապատասխան բյուջեներ փոխանցմանը։ Այդ պատճառով նախագծով հստակեցվում են դիմելու սուբյեկտը, ընդդատությունը, ապացուցման նվազագույն շրջանակը և դատարանի վճռի բովանդակությունը։

3.       Նախագծային փաթեթի մշակման գործընթացում ներգրավված ինստիտուտները․

Նախագծային փաթեթը մշակվել է ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության կողմից՝ Եվրոպական միության (ԵՄ) և Զարգացման ֆրանսիական գործակալության (ԶՖԳ) աջակցությամբ։

4.       Ակնկալվող արդյունքը․

Նախագծային փաթեթի ընդունման արդյունքում ակնկալվում է հետևյալը․

1)       Տվյալահեն քաղաքականության հնարավորության ընդլայնում՝ ազգային գեոպորտալի թեմատիկ շերտի (տվյալների շտեմարանի) միջոցով, որը թույլ կտա պարբերաբար գնահատել հողերի օգտագործման պատկերը, տեղայնացված խնդիրները և քաղաքականության արդյունավետությունը։

2)       Նախագծերով նախատեսվում քաղաացուն կամ իրավաբանական անձին պատկանող գյուղատնտեսական նշանակության չօգտագործվող վարելահողերի աստիճանական վերադարձ գյուղատնտեսական շրջանառության մեջ՝ ստեղծելով գործարկելի իրավական մեխանիզմ, որի միջոցով համայնքները կունենան կանխատեսելի գործիքակազմ՝ չօգտագործվող հողամասերի արդյունավետ օգտագործումը խթանելու համար:

3)       Վարելահողերի նպատակային օգտագործման աճ և գյուղատնտեսական արտադրողականության բարձրացման նախադրյալների ստեղծում, ներառյալ՝ վարելահողերի մշակման խթանում, տեղական արտադրության ընդլայնման և գյուղատնտեսական տնտեսությունների կայունացման հնարավորության ավելացում։

4)       Վարելահողերի վարձակալության շուկայի ստեղծում և իրավական որոշակիության բարձրացում, քանի որ նախատեսվում է միասնական ընթացակարգ և Կառավարության կողմից հաստատվող օրինակելի պայմանագիր, ինչը կնվազեցնի ոչ ֆորմալ գործարքների և իրավական անորոշության ռիսկերը․

5)       Մասնավոր վարելահողերի լքման և տնտեսապես պասիվ հողերի քանակի նվազում, հատկապես այն դեպքերում, երբ հողերի չօգտագործումը պայմանավորված է սեփականատիրոջ երկարաժամկետ բացակայությամբ կամ գործնական անիրագործելիությամբ․

6)       Սեփականության իրավունքի պաշտպանության և հանրային շահի հավասարակշռում․ մեխանիզմը չի ենթադրում սեփականության իրավունքի փոխանցում, այլ սահմանվում են նախազգուշացման, ծանուցման, առարկելու, լրացուցիչ դիտարկման, վճարումների ապահովման (նոտարի դեպոզիտ հաշվով), իրավունքների վերականգնման, ինչպես նաև հատուկ դատական վերահսկողության ընթացակարգային երաշխիքներ․

7)       Համայնքների կողմից վարչարարության միատեսակեցում՝ կառավարության կողմից սահմանվող կարգի, փաստագրման, վճարումների և մշտադիտարկման կազմակերպման կանոնների միջոցով, որի արդյունքում կնվազեն կամայական մոտեցման, անհավասար կիրառման և վեճերի առաջացման ռիսկերը․

8)       Երրորդ անձանց իրավունքների պայմաններում մեխանիզմի ավելի բարձր գործարկելիություն և իրավական վեճերի նվազեցում՝ համապատասխան իրավունքների պահպանմամբ, սակայն դրանց կողմից գործընթացի անհարկի կասեցման հնարավորության բացառմամբ․

9)       Անշարժ գույքի հարկի վճարողի հստակեցմամբ հարկային որոշակիության ապահովում հարկադիր վարձակալության ամբողջ ժամանակահատվածում․

10)     Օրենսդրական հիմքի ստեղծում՝ ենթաօրենսդրական կարգավորումների խորացման համար, քանի որ նախագծային փաթեթը սահմանում է մեխանիզմի հիմնական ինստիտուտները, լիազորումները և երաշխիքները՝ հնարավորություն տալով հետագայում Կառավարության որոշմամբ և այլ ենթաօրենսդրական ակտերով սահմանել գործընթացի մանրամասն, գործնական կիրառման կանոնները։ Միաժամանակ, նախագծով նախատեսվում են նաև իրականացման հստակ ժամանակային պարտավորություններ, այդ թվում՝ հիմնական օրենքի ուժի մեջ մտնելուց հետո երեք ամսվա ընթացքում անհրաժեշտ ենթաօրենսդրական ակտերի ընդունումը և «Տարածական տվյալների մասին» օրենքի փոփոխությամբ նախատեսված տեխնիկական հասանելիության ապահովումը սահմանված ժամկետում։

5.       Կապն այլ փաստաթղթերի հետ․

Նախագծային փաթեթի ընդունումը բխում է՝

1)       ՀՀ կառավարության 2021 թվականի օգոստոսի 18-ի N 1363-Ա որոշմամբ հաստատված Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ծրագրի 2.4 բաժնից, որտեղ ամրագրված է ՀՀ կառավարության նպատակը՝ խթանել գյուղատնտեսական նշանակության հողերի նպատակային և արդյունավետ օգտագործումը, չօգտագործվող հողերը շրջանառության մեջ դնելու և հողերը խոշորացնելու գործընթացը․

2)       ՀՀ կառավարության 2019 թվականի դեկտեմբերի 19-ի N 1886-Լ որոշմամբ հաստատված՝ ՀՀ գյուղատնտեսության ոլորտի տնտեսական զարգացումն ապահովող հիմնական ուղղությունների 2020-2030 թվականների ռազմավարության առաջնահերթություններից, և մասնավորապես դրա  կատարմանն ուղղված 2023-2026թթ․ միջոցառումների ցանկի 1.13-րդ կետից։